Ngày 11/11/2024, ba nhà ngoại giao khu vực tiết lộ Trung Quốc và các nước Đông Nam Á đã đạt thêm bước tiến trong đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC). Tuy nhiên, những bất đồng chưa được giải quyết khiến tiến trình kéo dài nhiều thập kỷ này khó có thể hoàn tất trong năm 2024 như mục tiêu đã đề ra, phản ánh những thách thức dai dẳng trong nỗ lực xây dựng cơ chế quản lý căng thẳng tại vùng biển chiến lược.
Trung Quốc và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) bắt đầu đàm phán về Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) từ năm 2005, với mục tiêu ngăn chặn các vụ đối đầu tại vùng biển tranh chấp leo thang thành xung đột quy mô lớn, có nguy cơ gây tổn hại nghiêm trọng đến các nền kinh tế châu Á. Văn kiện này hướng tới việc thiết lập những nguyên tắc ứng xử chung, yêu cầu các bên kiềm chế, tránh những hành động có thể làm gia tăng căng thẳng hoặc dẫn đến va chạm tại Biển Đông, một trong những tuyến hàng hải thương mại huyết mạch của thế giới.
Sau nhiều năm đàm phán chủ yếu diễn ra kín, không ít lần bị gián đoạn bởi những diễn biến căng thẳng trên thực địa, Trung Quốc và ASEAN đã nhất trí vào năm 2023 đẩy nhanh tiến trình thương lượng, hướng tới mục tiêu hoàn tất COC trong năm 2024.
Theo hãng tin AP, ba nhà ngoại giao cấp cao Đông Nam Á am hiểu tiến trình đàm phán tiết lộ rằng, sau vòng thương lượng cuối cùng của năm diễn ra vào tháng trước, Trung Quốc và ASEAN đã bước đầu đạt đồng thuận về khoảng 80% nội dung dự kiến đưa vào văn kiện.
Tuy nhiên, những bất đồng còn lại tập trung vào các vấn đề then chốt, bao gồm phạm vi địa lý áp dụng COC, cách định nghĩa những thuật ngữ nhạy cảm và đặc biệt là câu hỏi liệu văn kiện này có mang tính ràng buộc pháp lý hay không. Đây đều là những nội dung có ý nghĩa quan trọng đối với phạm vi điều chỉnh và hiệu lực thực thi của bộ quy tắc trong tương lai.
Ba nhà ngoại giao đề nghị giấu tên và không cung cấp thêm chi tiết do không được phép công khai thảo luận về các vấn đề liên quan đến tiến trình thương lượng.
Trong bối cảnh các bất đồng chưa được tháo gỡ, tiến trình đàm phán dự kiến tiếp tục kéo dài sang năm sau, khi Singapore đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN. Theo các nhà ngoại giao, Philippines, nước giữ cương vị Chủ tịch ASEAN trong năm nay, đã thúc đẩy tăng tần suất các cuộc họp lên ít nhất một lần mỗi tháng, nhằm tạo thêm cơ hội để các bên thu hẹp khác biệt và tìm kiếm đồng thuận đối với những vấn đề còn tồn đọng.
Trong năm nay, Trung Quốc và Malaysia, quốc gia đảm nhiệm vai trò điều phối quan hệ ASEAN – Trung Quốc, đã phối hợp chủ trì ít nhất 10 vòng đàm phán quan trọng. Tuy nhiên, những tiến triển trên bàn thương lượng diễn ra song song với các vụ va chạm và căng thẳng liên tiếp trên Biển Đông, cho thấy khoảng cách giữa nỗ lực ngoại giao và tình hình thực tế tại khu vực.
Tiến trình xây dựng COC, cùng những diễn biến an ninh phức tạp trên Biển Đông, dự kiến trở thành các nội dung trọng tâm tại hội nghị thượng đỉnh thường niên của lãnh đạo ASEAN, khai mạc ở Manila vào cuối tuần này. Sau hội nghị, lãnh đạo ASEAN sẽ tiếp tục tiến hành các cuộc trao đổi với đại diện nhiều đối tác châu Á và phương Tây, trong đó có Mỹ và Trung Quốc.
Biển Đông từ lâu là khu vực tồn tại các tranh chấp phức tạp liên quan đến Trung Quốc, bốn quốc gia thành viên ASEAN gồm Brunei, Malaysia, Philippines và Việt Nam, cùng Đài Loan. Không chỉ giữ vị trí chiến lược đối với hoạt động thương mại hàng hải quốc tế, vùng biển này còn được đánh giá có tiềm năng đáng kể về tài nguyên dầu khí dưới đáy biển, khiến những bất đồng về chủ quyền và quyền tài phán tiếp tục là thách thức đối với an ninh, ổn định khu vực.
Những năm gần đây, căng thẳng trên Biển Đông tiếp tục gia tăng, đặc biệt là các cuộc đối đầu giữa lực lượng hải cảnh, hải quân Trung Quốc và Philippines tại những khu vực có tranh chấp. Trước đó, năm 1988, cuộc đụng độ giữa lực lượng Trung Quốc và Việt Nam tại đá Gạc Ma thuộc quần đảo Trường Sa đã khiến 64 quân nhân Việt Nam hy sinh, trở thành một trong những cuộc giao tranh gây thương vong nghiêm trọng nhất trong lịch sử tranh chấp Biển Đông.
Theo Julio Amador III, chuyên gia phân tích địa chính trị tại Manila, Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC), ngay cả khi được thông qua, cũng khó có thể ngăn chặn hoàn toàn các hành động gây căng thẳng tại vùng biển tranh chấp. Tuy nhiên, nếu được triển khai đồng thời với những biện pháp khác, từ tăng cường nỗ lực ngoại giao quốc tế đến củng cố năng lực quốc phòng, văn kiện này có thể góp phần nâng cao khả năng răn đe, buộc các bên phải cân nhắc kỹ hơn trước những hành động có nguy cơ làm leo thang xung đột.
“Kiềm chế các cường quốc đòi hỏi những nỗ lực rất lớn”, ông Amador nhận định khi đề cập đến Trung Quốc. Theo chuyên gia này, không quốc gia nào có thể chỉ dựa vào một công cụ duy nhất, mà cần kết hợp nhiều biện pháp, từ thúc đẩy xây dựng COC, sử dụng các cơ chế pháp lý quốc tế đến tăng cường đầu tư quốc phòng.
Không chỉ là khu vực tồn tại những tranh chấp chủ quyền kéo dài, Biển Đông còn được xem là một trong những điểm nóng an ninh đáng chú ý nhất châu Á, đồng thời trở thành địa bàn cạnh tranh chiến lược nhạy cảm giữa Mỹ và Trung Quốc.
Washington nhiều lần tái khẳng định các cam kết phòng thủ đối với Philippines, một trong những đồng minh hiệp ước lâu đời nhất của Mỹ tại châu Á. Theo đó, một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào lực lượng vũ trang, tàu công vụ hoặc máy bay của Philippines, bao gồm cả lực lượng tuần duyên hoạt động trên Biển Đông, có thể kích hoạt các nghĩa vụ phòng thủ chung theo Hiệp ước Phòng thủ tương hỗ Mỹ – Philippines năm 1951.
Trong khi đó, Bắc Kinh nhiều lần cảnh báo Washington không can dự vào những tranh chấp mà Trung Quốc cho là cần được giải quyết trực tiếp giữa các quốc gia liên quan trong khu vực. Sự khác biệt trong lập trường của hai cường quốc càng làm gia tăng tính phức tạp của môi trường an ninh Biển Đông, nơi các tranh chấp lãnh thổ và cạnh tranh chiến lược đan xen, đặt ra những thách thức đáng kể đối với nỗ lực duy trì hòa bình và ổn định khu vực.
Dù đạt được những tiến triển nhất định, tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) vẫn đối mặt với không ít trở ngại, đặc biệt là những bất đồng liên quan đến phạm vi áp dụng và tính ràng buộc pháp lý của văn kiện. Trong bối cảnh căng thẳng trên thực địa chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, cùng với sự đan xen ngày càng phức tạp giữa tranh chấp chủ quyền và cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung, việc hoàn tất COC không chỉ là phép thử đối với khả năng thu hẹp khác biệt giữa ASEAN và Bắc Kinh, mà còn đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực chất của cơ chế này trong việc ngăn ngừa xung đột. Bởi vậy, thách thức không chỉ nằm ở việc đạt được một thỏa thuận, mà còn ở khả năng bảo đảm các cam kết được tuân thủ và thực thi, qua đó góp phần duy trì hòa bình, ổn định và an ninh hàng hải tại một trong những khu vực có vị trí chiến lược quan trọng nhất thế giới.
Thế Nguyễn
Bài viết cùng chuyên mục
Bê bối nghe lén làm dấy lên lo ngại về an ninh nội bộ Indonesia
Mỹ cáo buộc Triều Tiên tấn công mạng: Ranh giới mong manh giữa điều tra và sức ép chính trị
Singapore trước bài toán thúc đẩy hợp tác quốc phòng Mỹ – ASEAN giữa những vấn đề nhạy cảm trong khu vực
Hàn Quốc và ASEAN tăng cường hợp tác y tế nhằm xây dựng hệ thống y tế dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI)
Nhật Bản thúc đẩy hợp tác quốc phòng, tăng cường năng lực tự chủ cho ASEAN
Nhật Bản cảnh báo nguy cơ an ninh gia tăng, thúc đẩy hợp tác với ASEAN