Làm thế nào để di sản tiếp tục hiện diện và tạo ra giá trị trong đời sống đương đại mà không đánh mất chiều sâu lịch sử, ký ức và bản sắc vốn có. Từ câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị Dinh Độc Lập, tọa đàm khoa học “Ký ức – Di sản – Sáng tạo đương đại”, tổ chức ngày 11/11/2026 tại Hội trường Thống Nhất (TP.HCM), đã gợi mở những cách tiếp cận mới trong việc hài hòa giữa gìn giữ di sản và sáng tạo, phát triển, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa trên cả nước.
Mười tham luận trong kỷ yếu tọa đàm tiếp cận Dinh Độc Lập từ nhiều góc độ: lịch sử, kiến trúc, khảo cổ học đô thị, bảo tàng học, kinh tế di sản, giáo dục, cảnh quan và đối thoại văn hóa. Cách tiếp cận liên ngành không chỉ làm rõ những giá trị đa chiều của di tích mà còn gợi mở hướng kết nối giữa bảo tồn và phát triển, gìn giữ ký ức lịch sử và sáng tạo đương đại, đáp ứng nhu cầu tiếp cận, thụ hưởng di sản của công chúng.
Nhìn di sản trong chiều sâu lịch sử và không gian đô thị
Gắn với sự kiện ngày 30/4/1975 và sự nghiệp thống nhất đất nước, Dinh Độc Lập không chỉ là một di tích có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại mà còn là công trình kiến trúc tiêu biểu của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, nơi lưu giữ tư liệu, hiện vật và ký ức của nhiều thế hệ. Những giá trị lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và văn hóa ấy được các tham luận tiếp cận từ nhiều góc độ, đặt trong mối quan hệ với đời sống đô thị đương đại.
Trong tham luận về thiết kế hệ sinh thái trải nghiệm Dinh Độc Lập, GS.TS. Phan Thị Thu Hiền và TS. Trần Phan Hoàng Minh đề xuất mô hình gồm năm thành tố: nền tảng giá trị di sản, nội dung diễn giải, không gian trải nghiệm, công chúng và cộng đồng, cơ chế kết nối và vận hành. Mô hình hướng đến sự liên kết giữa hoạt động tham quan, giáo dục, sáng tạo và truyền thông, đồng thời coi phản hồi của công chúng là cơ sở điều chỉnh nội dung, phương thức tổ chức. Qua đó, những câu chuyện về kiến trúc, cảnh quan, lịch sử đô thị và hành trình từ chiến tranh đến hòa bình có thể được khai thác theo nhiều hình thức, trên nền tảng bảo đảm tính xác thực của tư liệu.
Từ góc độ quy hoạch, TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn nhìn nhận Dinh Độc Lập là hạt nhân của không gian trung tâm lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Trên cơ sở đó, ông đề xuất xác định vùng lõi, hoàn thiện quy hoạch và cơ chế quản lý không gian di sản xung quanh, gắn bảo tồn với chỉnh trang đô thị và phát triển kinh tế di sản. Cách tiếp cận này mở rộng phạm vi bảo vệ từ bản thân công trình đến hệ thống cảnh quan, tuyến phố, tầm nhìn và các kiến trúc lân cận, những yếu tố góp phần định hình giá trị và vị thế của di tích trong không gian đô thị.
Ở góc độ khảo cổ học đô thị, TS. Nguyễn Thị Hậu tiếp cận di sản qua ba chiều kích: cảnh quan đô thị, địa tầng đô thị và không gian di sản. Nếu cảnh quan phản ánh các mối quan hệ không gian, địa tầng ghi dấu quá trình tích lũy và biến đổi lịch sử thì ký ức cùng những thực hành xã hội cho thấy sự gắn bó của cộng đồng với di tích qua các thời kỳ.
Từ những cách tiếp cận trên, vấn đề bảo tồn Dinh Độc Lập được đặt trong một chỉnh thể rộng hơn, bao gồm công trình kiến trúc, không gian cảnh quan, ký ức lịch sử và đời sống cộng đồng. Đây cũng là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với các đô thị giàu di sản, nơi yêu cầu phát triển cần được cân nhắc trong mối quan hệ với việc gìn giữ bản sắc và tính liên tục của không gian văn hóa.
Tạo giá trị bằng tri thức và năng lực quản trị
Bên cạnh việc nhận diện các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, các tham luận còn tập trung vào khả năng chuyển hóa nguồn lực di sản thành giá trị kinh tế, giáo dục và xã hội thông qua nghiên cứu, sáng tạo và quản trị.
Trong tham luận về Dinh Độc Lập trong tiến trình phát triển kinh tế di sản ở Việt Nam đương đại, TS. Tạ Duy Linh nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu, diễn giải, thiết kế trải nghiệm, phát triển sản phẩm và tổ chức hợp tác. Theo đó, giá trị kinh tế di sản không chỉ đến từ tài sản hiện hữu mà còn phụ thuộc vào năng lực chuyên môn trong khai thác, chuyển tải và phát huy các giá trị ấy.
Từ nguồn tư liệu kiến trúc, có thể phát triển các tuyến tham quan chuyên đề, học liệu, ấn phẩm, nội dung số và sản phẩm thiết kế. Việc gia tăng giá trị thông qua tri thức và sáng tạo cũng góp phần hạn chế áp lực khai thác trực tiếp lên công trình di tích.
Ở góc độ thể chế, tham luận của Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch phân tích mối quan hệ giữa “nguồn lực di sản không thể thay thế” và “năng lực kiến tạo giá trị”. Theo đó, lịch sử, kiến trúc và vị thế biểu tượng là những lợi thế nền tảng, trong khi hiệu quả phát huy di sản lâu dài phụ thuộc vào năng lực nghiên cứu, quản trị dữ liệu, phát triển nhân lực và duy trì sự kế thừa tri thức. Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu đầu tư đồng bộ cho đội ngũ nghiên cứu, bảo quản, giáo dục, thiết kế trưng bày và quản trị, bên cạnh hạ tầng và công nghệ.
Bổ sung cơ sở thực tiễn, TS. Dương Đức Minh trình bày kết quả nghiên cứu giai đoạn 2023–2026, thông qua phỏng vấn sâu 126 du khách trong nước và quốc tế. Nghiên cứu cho thấy kiến trúc, nội thất, cảnh quan và ký ức lịch sử là những yếu tố thu hút sự quan tâm của công chúng, đồng thời gợi mở khả năng phát triển các hình thức trải nghiệm di sản phù hợp với nhu cầu đa dạng.
Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất mô hình kinh tế di sản mang tính tuần hoàn, trong đó hoạt động khai thác, sử dụng nguồn lực phải góp phần tạo điều kiện cho bảo tồn lâu dài. Nguồn thu, tri thức tích lũy, hiệu quả sử dụng tài nguyên và chất lượng trải nghiệm được đặt trong mối quan hệ tương hỗ. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng xác định giới hạn của mẫu khảo sát, nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục thử nghiệm, kiểm chứng trước khi triển khai các đề xuất trên thực tế.
Để công chúng trở thành người tiếp nối di sản
Bên cạnh quy hoạch và quản trị, việc phát huy giá trị di sản còn phụ thuộc vào khả năng kết nối với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Từ góc độ bảo tàng học, giáo dục và đối thoại văn hóa, các tham luận đề xuất những phương thức tiếp cận nhằm đưa di sản trở thành không gian học tập, trải nghiệm và trao truyền ký ức.
TS. Lê Thị Minh Lý tiếp cận Dinh Độc Lập như một bảo tàng ký ức, nơi hiện vật, hình ảnh, kiến trúc và những câu chuyện lịch sử kết nối trải nghiệm cá nhân với ký ức cộng đồng. Theo đó, hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, trưng bày và giáo dục cần được tổ chức đồng bộ, tạo điều kiện để công chúng thường xuyên tìm hiểu, chia sẻ và tiếp nối những giá trị lịch sử.
Tập trung vào nhóm tuổi 13–19, Nguyễn Hải Ninh đề xuất các hình thức giáo dục di sản mang tính tương tác, khuyến khích người trẻ chủ động khám phá thay vì chỉ tiếp nhận thông tin. Những hoạt động như phỏng vấn nhân chứng, đối chiếu lời kể với tư liệu, quan sát kiến trúc, thực hiện bộ ảnh hoặc video ngắn giúp người tham gia rèn luyện khả năng tìm hiểu, kiểm chứng và diễn giải lịch sử. Qua đó, di sản trở thành đối tượng học tập, sáng tạo và hình thành ý thức gìn giữ ở thế hệ trẻ.
Ở hướng tiếp cận đa giác quan, ThS. Nguyễn Thị Thanh Thảo và PGS.TS. Nguyễn Thị Nga đề xuất hai sản phẩm trải nghiệm: “Dinh Độc Lập – Cảnh quan và những điều chưa kể” và “Dinh Độc Lập – Qua những lớp thời gian”. Thông qua quan sát, di chuyển, cảm nhận không gian và đối chiếu hiện trạng với tư liệu lịch sử, công chúng có thể khám phá giá trị kiến trúc, cảnh quan từ nhiều góc nhìn. Cách tổ chức này kết hợp trải nghiệm cảm xúc với tiếp nhận tri thức, đồng thời mở rộng khả năng diễn giải di sản từ chính không gian hiện hữu.
Mở rộng sang bình diện đối thoại quốc tế, NCS.ThS. Trần Thị Bích Ngọc nghiên cứu Dinh Độc Lập như một biểu tượng hòa bình của Việt Nam, gắn với những giá trị độc lập, thống nhất và khát vọng hòa bình. Tham luận nhấn mạnh vai trò của chứng tích lịch sử, tính xác thực trong diễn giải và sự tôn trọng khác biệt văn hóa, qua đó gợi mở khả năng phát huy di sản trong hoạt động giao lưu, đối thoại và ngoại giao văn hóa.
Những bài học có thể vận dụng trên phạm vi cả nước
Từ các hướng nghiên cứu trên, có thể rút ra một số bài học chung đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại các di tích, bảo tàng và địa phương trên cả nước.
Trước hết, cần nhận diện đầy đủ các giá trị của di sản trước khi lựa chọn phương án bảo tồn và phát huy. Mỗi di tích có những đặc trưng riêng về lịch sử, cảnh quan, đối tượng công chúng và yêu cầu bảo tồn. Vì vậy, các mô hình trải nghiệm cần được xây dựng trên cơ sở giá trị đặc thù của từng di tích, phù hợp với nhu cầu thực tiễn.
Thứ hai, bảo tồn cần được tích hợp trong quy hoạch và quản lý phát triển đô thị. Tại Huế, Hà Nội, Hội An và các đô thị lịch sử khác, việc gìn giữ công trình phải gắn với bảo vệ cảnh quan, không gian công cộng, ký ức cộng đồng và khả năng tiếp cận di sản. Những quyết định quy hoạch bên ngoài ranh giới di tích cũng có thể tác động lâu dài đến giá trị và tính toàn vẹn của di sản.
Thứ ba, cần đầu tư đồng bộ cho hệ thống thiết chế văn hóa, nguồn nhân lực và hoạt động nghiên cứu. Các bảo tàng, cơ sở nghiên cứu, hệ thống dữ liệu khoa học và đội ngũ chuyên môn là nền tảng để chuyển hóa tiềm năng di sản thành những sản phẩm có giá trị. Trong đó, công nghệ cần phục vụ hoạt động nghiên cứu, diễn giải và mở rộng khả năng tiếp cận, trên cơ sở bảo đảm tính chính xác, tin cậy của nội dung.
Thứ tư, hiệu quả phát huy di sản cần được đánh giá bằng hệ thống tiêu chí toàn diện. Bên cạnh lượng khách và doanh thu, cần chú trọng tình trạng bảo tồn, hiệu quả giáo dục, tỷ lệ khách quay trở lại, mức độ tham gia của cộng đồng và nguồn lực tái đầu tư cho di sản. Giá trị lâu dài của các chương trình còn thể hiện ở khả năng nâng cao nhận thức, bồi đắp ý thức trách nhiệm của công chúng đối với việc gìn giữ di sản.
Cuối cùng, đổi mới cần gắn với quá trình thử nghiệm, đánh giá và điều chỉnh. Những đề xuất về tham quan đêm, trải nghiệm cảnh quan, chương trình giáo dục dành cho giới trẻ và phát triển sản phẩm sáng tạo mở ra các hướng tiếp cận mới. Tuy nhiên, việc triển khai cần dựa trên đánh giá nguồn lực, xác định rõ trách nhiệm, giới hạn tác động và các tiêu chí kiểm chứng nhằm bảo đảm tính khả thi, hiệu quả và yêu cầu bảo tồn.
Giá trị rộng hơn của tọa đàm “Ký ức – Di sản – Sáng tạo đương đại” gợi mở một nhận thức sâu sắc hơn về bảo tồn: gìn giữ di sản không chỉ là bảo vệ những chứng tích của quá khứ mà còn là duy trì mối liên hệ giữa lịch sử, ký ức và đời sống hôm nay. Giá trị của di sản vì thế không dừng lại ở những gì được lưu giữ, mà còn được tiếp nối qua tri thức, năng lực quản trị, sự sáng tạo và ý thức trách nhiệm của cộng đồng. Khi tính xác thực lịch sử được tôn trọng và những giá trị vốn có được trao truyền bằng các phương thức phù hợp, di sản không chỉ hiện diện như một phần ký ức dân tộc mà còn trở thành nguồn lực văn hóa, góp phần định hình bản sắc, nuôi dưỡng ý thức lịch sử và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Minh Phan – Thế Nguyễn
Bài viết cùng chuyên mục
Hà Thị Chi – Người phụ nữ nhiệt tâm với công tác thiện nguyện
Lắng đọng “Khúc tri ân” trước ngày 731 liệt sĩ trở về đất mẹ
Huỳnh Thúc Kháng – Từ di sản lịch sử đến những giá trị hôm nay
Chuyện ‘bên lề’ Hội nghị quân sự Trung Giã: Những tư liệu vô giá lần đầu được kể
“Dám đánh, biết đánh, quyết thắng”: Trận đầu Sư đoàn 3 Sao Vàng đánh bại “kỵ binh bay” tại Thuận Ninh
Xô viết Nghệ Tĩnh – 96 năm nhìn lại sức mạnh lòng dân và vai trò lãnh đạo của Đảng