Thứ Năm, Tháng 11 19, 2026
* Email: bbt.dongnama@gmail.com *Tòa soạn: 0989011688 - 0768908888
spot_img

Từ Myanmar đến Gaza: Giới hạn quyền lực của Tòa án Công lý Quốc tế



ĐNA -

Theo Reuters, ngày 17/11/2026, Tòa án Công lý Quốc tế La Haye (ICJ), cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hợp Quốc sẽ đưa ra phán quyết trong vụ kiện do Gambia khởi xướng, cáo buộc Myanmar phạm tội diệt chủng đối với cộng đồng người Hồi giáo Rohingya vào năm 2017, không chỉ đặt ra vấn đề trách nhiệm pháp lý của Myanmar mà còn là phép thử đối với hiệu lực của luật pháp quốc tế, cơ chế bảo vệ nhân quyền và vai trò của các thiết chế tư pháp toàn cầu trong xử lý những cuộc khủng hoảng sắc tộc kéo dài.

Quang cảnh phòng xét xử khi Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) bắt đầu hai tuần điều trần trong một vụ kiện mang tính bước ngoặt do Gambia khởi xướng, cáo buộc Myanmar phạm tội diệt chủng đối với người Rohingya, một nhóm thiểu số theo Hồi giáo tại The Hague, Hà Lan, ngày 12/1/2026. Reuters

Điều gì đã xảy ra tại Myanmar?
Chiến dịch trấn áp quân sự của Myanmar năm 2017 đã đẩy hơn 730.000 người Hồi giáo Rohingya phải chạy sang Bangladesh lánh nạn, giữa hàng loạt cáo buộc về các vụ thảm sát, cưỡng hiếp và đốt phá trên diện rộng. Trong lời khai trước tòa, các nhân chứng đã thuật lại những cảnh tượng bạo lực kinh hoàng, từ các vụ sát hại dân thường, xâm hại tình dục đến việc nhà cửa và làng mạc bị thiêu rụi.

Các cuộc điều tra của Liên Hợp Quốc về tình hình người Rohingya tại Myanmar và hoạt động quân sự của Israel tại Dải Gaza đều đưa ra những kết luận hoặc nhận định liên quan đến hành vi mang tính chất diệt chủng. Tuy nhiên, cả Myanmar và Israel đều bác bỏ các cáo buộc diệt chủng nhằm vào mình.

Trong bối cảnh đó, phán quyết của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) không chỉ có ý nghĩa đối với việc xác định trách nhiệm pháp lý của Myanmar, mà còn được theo dõi như một phép thử quan trọng đối với cách cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hợp Quốc xem xét, đánh giá và vận dụng những bằng chứng, kết luận từ các cuộc điều tra quốc tế trong các vụ kiện liên quan đến Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng.

Tội diệt chủng là gì?
Diệt chủng được xem là một trong những tội ác nghiêm trọng nhất theo luật pháp quốc tế, song cũng là tội danh đặc biệt khó chứng minh trước tòa, bởi những yêu cầu pháp lý khắt khe, nhất là việc xác định ý định tiêu diệt một cộng đồng cụ thể.

Theo Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng năm 1948, được thông qua sau thảm họa Holocaust dưới chế độ Đức Quốc xã, tội diệt chủng được định nghĩa là những hành vi thực hiện với ý định tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần một nhóm người được xác định dựa trên quốc tịch, sắc tộc, chủng tộc hoặc tôn giáo.

Công ước quy định năm nhóm hành vi có thể cấu thành tội diệt chủng, bao gồm: sát hại các thành viên của nhóm; gây tổn hại nghiêm trọng về thể chất hoặc tinh thần; cố ý áp đặt những điều kiện sống nhằm dẫn đến sự hủy diệt về thể chất của nhóm; thực hiện các biện pháp ngăn cản sinh đẻ; và cưỡng bức chuyển giao trẻ em từ nhóm này sang nhóm khác.

Tuy nhiên, việc một trong những hành vi trên xảy ra chưa đủ để cấu thành tội diệt chủng. Yếu tố pháp lý then chốt là phải chứng minh được ý định đặc biệt nhằm tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần nhóm người được bảo vệ, chứ không chỉ xác định sự tồn tại của các hành vi bạo lực, đàn áp hay tội ác chiến tranh.

Kể từ sau thảm họa Holocaust, các cơ quan tài phán quốc tế mới chỉ xác định tội diệt chủng trong một số trường hợp điển hình, như các hành vi nhằm vào cộng đồng người Chăm và người Việt dưới chế độ Khmer Đỏ tại Campuchia trong thập niên 1970; cuộc diệt chủng nhằm vào người Tutsi ở Rwanda năm 1994; và vụ thảm sát Srebrenica năm 1995, khi khoảng 8.000 nam giới và trẻ em trai Hồi giáo Bosnia bị sát hại.

Riêng tại Campuchia, chế độ Khmer Đỏ đã gây ra cái chết của khoảng 1,7 triệu người, nhưng không phải toàn bộ số nạn nhân này đều thuộc các hành vi đã được tòa án xác định về mặt pháp lý là tội diệt chủng.

Trong vụ kiện Myanmar, vấn đề trọng tâm không chỉ nằm ở quy mô và mức độ nghiêm trọng của các hành vi bạo lực nhằm vào cộng đồng Rohingya, mà còn ở việc liệu những bằng chứng được đưa ra có đủ để xác lập ý định diệt chủng theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của luật pháp quốc tế hay không.

Làm thế nào để chứng minh tội diệt chủng?
Để xác định trách nhiệm về tội diệt chủng, tòa án phải chứng minh ít nhất một trong năm hành vi được quy định tại Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng năm 1948 đã xảy ra, nhằm vào một nhóm người được bảo vệ dựa trên quốc tịch, sắc tộc, chủng tộc hoặc tôn giáo.

Tuy nhiên, điểm khó khăn nhất không chỉ nằm ở việc xác minh các hành vi bạo lực, mà còn ở yêu cầu chứng minh “ý định diệt chủng đặc biệt”, tức chủ đích tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần nhóm người đó vì tư cách thành viên của họ trong nhóm.

Đây là yếu tố khiến việc xác lập tội diệt chủng thường phức tạp hơn so với các tội ác chiến tranh hoặc tội ác chống lại loài người. Ý định diệt chủng có thể được thể hiện qua những tuyên bố, chỉ thị hoặc mệnh lệnh trực tiếp, nhưng cũng có thể được suy luận từ tính chất, quy mô và sự lặp lại có hệ thống của các hành vi bạo lực.

Trong thực tiễn xét xử của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), khi suy luận ý định diệt chủng từ một chuỗi hành vi, tòa áp dụng tiêu chuẩn chứng cứ đặc biệt nghiêm ngặt: ý định tiêu diệt phải là kết luận hợp lý duy nhất có thể rút ra từ những hành vi đã được xác lập.

Tội diệt chủng từng được xác định trong những trường hợp nào?
Trước vụ kiện Myanmar, ICJ đã đưa ra phán quyết về nội dung trong hai vụ tranh chấp liên quan đến cáo buộc vi phạm Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng, đều bắt nguồn từ các cuộc xung đột tại Balkan trong thập niên 1990, sau khi Nam Tư tan rã.

Năm 2007, ICJ kết luận Serbia không trực tiếp thực hiện hành vi diệt chủng và không phải chịu trách nhiệm đồng lõa trong vụ diệt chủng tại Srebrenica. Tuy nhiên, tòa xác định Serbia đã vi phạm nghĩa vụ quốc tế khi không thực hiện các biện pháp cần thiết để ngăn chặn cuộc diệt chủng và không hợp tác đầy đủ trong việc trừng trị những người chịu trách nhiệm.

Đến năm 2015, trong vụ kiện giữa Croatia và Serbia, ICJ xác định rằng dù nhiều hành vi bạo lực nghiêm trọng đã xảy ra trong cuộc xung đột, các bằng chứng được trình bày không đủ để chứng minh ý định diệt chủng theo tiêu chuẩn pháp lý của Công ước năm 1948.

Ở cấp độ xét xử trách nhiệm hình sự cá nhân, các tòa án hình sự quốc tế do Liên Hợp Quốc thành lập đã kết án nhiều cá nhân về tội diệt chủng liên quan đến cuộc thảm sát người Tutsi tại Rwanda năm 1994 và vụ thảm sát Srebrenica tại Bosnia năm 1995.

Tại Campuchia, năm 2018, Tòa án đặc biệt xét xử tội ác Khmer Đỏ (ECCC), được thành lập với sự hỗ trợ của Liên Hợp Quốc, đã tuyên hai cựu lãnh đạo cấp cao của chế độ Khmer Đỏ phạm tội diệt chủng đối với các nhóm sắc tộc cụ thể. Phán quyết đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực xác lập trách nhiệm pháp lý đối với những tội ác xảy ra tại Campuchia trong thập niên 1970.

Phán quyết về Myanmar có thể tác động thế nào đến vụ kiện liên quan đến Gaza?|
Vụ kiện Myanmar thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới luật gia quốc tế bởi những hệ quả pháp lý có thể vượt ra ngoài phạm vi cuộc khủng hoảng Rohingya, nhất là đối với vụ kiện do Nam Phi khởi xướng nhằm vào Israel tại ICJ.

Tháng 12/2023, Nam Phi đệ đơn lên ICJ, cáo buộc Israel vi phạm Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng trong chiến dịch quân sự tại Dải Gaza. Israel bác bỏ cáo buộc, khẳng định các hoạt động quân sự của nước này nhằm vào lực lượng Hamas, chứ không phải người Palestine với tư cách một nhóm dân tộc.

Trong khi vụ kiện liên quan đến Gaza vẫn đang được xem xét và chưa có phán quyết cuối cùng về nội dung, giới chuyên gia pháp lý đặc biệt quan tâm đến cách ICJ đánh giá chứng cứ và xác định ý định diệt chủng trong vụ Myanmar. Những lập luận pháp lý được tòa phát triển có thể trở thành cơ sở tham chiếu quan trọng đối với các vụ tranh chấp tương tự trong tương lai.

Một trong những vấn đề then chốt là liệu ý định diệt chủng có thể được xác định từ tổng thể các hành vi diễn ra trong một chiến dịch quân sự, thay vì chỉ dựa vào những tuyên bố hoặc mệnh lệnh trực tiếp.

Trong vụ kiện Myanmar, Gambia cùng các quốc gia tham gia tố tụng đã đề nghị ICJ xem xét toàn diện các bằng chứng, không chỉ giới hạn ở những vụ sát hại dân thường mà còn bao gồm bạo lực tình dục, cưỡng bức di dời, phá hủy cộng đồng và những tổn hại nghiêm trọng đối với trẻ em Rohingya.

Theo lập luận này, sự kết hợp giữa các hình thức bạo lực và những điều kiện sống bị áp đặt đối với một cộng đồng có thể là căn cứ quan trọng để đánh giá liệu có tồn tại ý định tiêu diệt nhóm người đó hay không.

Về phía Myanmar, chính quyền nước này bác bỏ cáo buộc diệt chủng, cho rằng chiến dịch quân sự năm 2017 là hoạt động chống nổi dậy nhằm vào các nhóm vũ trang, không phải chiến dịch có chủ đích tiêu diệt cộng đồng Rohingya.

Lập luận tương tự về mục tiêu quân sự cũng được Israel đưa ra để bảo vệ lập trường của mình trong vụ kiện liên quan đến Gaza.

Tuy nhiên, theo luật pháp quốc tế, việc một quốc gia viện dẫn mục tiêu chống khủng bố hoặc chống nổi dậy không tự động loại trừ khả năng phát sinh trách nhiệm theo Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng. Vấn đề quyết định vẫn là bản chất của các hành vi, hệ thống bằng chứng và khả năng chứng minh ý định diệt chủng theo những tiêu chuẩn pháp lý nghiêm ngặt.

Do đó, ý nghĩa của vụ kiện Myanmar không chỉ nằm ở việc xác định trách nhiệm của một quốc gia đối với cuộc khủng hoảng Rohingya, mà còn ở khả năng làm rõ cách luật pháp quốc tế phân biệt giữa hoạt động quân sự, các hành vi vi phạm luật nhân đạo và tội diệt chủng.

Trong bối cảnh các cuộc xung đột tiếp tục đặt ra những thách thức đối với cơ chế bảo vệ dân thường, những lập luận của ICJ trong vụ kiện này có thể góp phần định hình cách cộng đồng quốc tế tiếp cận các cáo buộc diệt chủng trong tương lai.

Đại sảnh Công lý – phòng xét xử của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) – tại Cung điện Hòa bình ở The Hague, Hà Lan, ngày 18 tháng 6 năm 2026. Ảnh: Reuters.

Tòa án Công lý Quốc tế là gì, được thành lập khi nào và vì sao?
Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) là cơ quan tư pháp chính của Liên Hợp Quốc, có nhiệm vụ giải quyết các tranh chấp pháp lý giữa các quốc gia theo luật pháp quốc tế, đồng thời đưa ra ý kiến tư vấn về những vấn đề pháp lý theo yêu cầu của các cơ quan và tổ chức được Liên Hợp Quốc trao thẩm quyền.

ICJ cần được phân biệt với Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), cơ quan có thẩm quyền truy cứu trách nhiệm hình sự của các cá nhân đối với những tội ác quốc tế nghiêm trọng, bao gồm tội diệt chủng, tội ác chống lại loài người, tội ác chiến tranh và tội xâm lược.

Được thành lập theo Hiến chương Liên Hợp Quốc năm 1945 và chính thức bắt đầu hoạt động năm 1946, ICJ ra đời nhằm thiết lập một cơ chế tư pháp thường trực, tạo điều kiện để các quốc gia giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, thay vì sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực.

Tòa án tổ chức phiên họp công khai đầu tiên vào ngày 18/4/1946, đánh dấu sự hình thành của một thiết chế tư pháp quan trọng trong trật tự quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

Những quốc gia nào có thể khởi kiện tại ICJ?
Tất cả 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc đều là thành viên Quy chế ICJ và có quyền tham gia các vụ kiện trước tòa. Tuy nhiên, quyền khởi kiện không đồng nghĩa với việc ICJ mặc nhiên có thẩm quyền giải quyết mọi tranh chấp giữa các quốc gia.

Thẩm quyền xét xử của ICJ về nguyên tắc dựa trên sự chấp thuận của các quốc gia liên quan. Sự chấp thuận này có thể được thể hiện thông qua tuyên bố công nhận thẩm quyền bắt buộc của tòa, thỏa thuận riêng giữa các bên hoặc các điều khoản giải quyết tranh chấp trong điều ước quốc tế.

Đáng chú ý, nhiều hiệp ước quốc tế quy định cơ chế đưa tranh chấp ra ICJ, trong đó có Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng năm 1948. Đây cũng là cơ sở pháp lý quan trọng trong vụ kiện do Gambia khởi xướng nhằm vào Myanmar liên quan đến những cáo buộc diệt chủng đối với cộng đồng người Hồi giáo Rohingya.

Bên cạnh chức năng xét xử tranh chấp giữa các quốc gia, ICJ còn có thẩm quyền đưa ra ý kiến tư vấn theo yêu cầu của Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an và những cơ quan, tổ chức được trao thẩm quyền của Liên Hợp Quốc.

Mặc dù không có giá trị ràng buộc pháp lý như phán quyết trong các vụ tranh chấp giữa các quốc gia, những ý kiến tư vấn này có sức nặng đáng kể trong việc giải thích, làm rõ và phát triển các nguyên tắc của luật pháp quốc tế.

Ai đưa ra phán quyết tại ICJ?
ICJ đặt trụ sở tại Cung điện Hòa bình ở La Haye, Hà Lan, gồm 15 thẩm phán độc lập, được Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc bầu với nhiệm kỳ chín năm. Các thẩm phán được lựa chọn dựa trên năng lực chuyên môn và uy tín pháp lý, đồng thời phải bảo đảm tính đại diện của các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới.

Các phán quyết của ICJ có giá trị chung thẩm, không thể kháng cáo và mang tính ràng buộc pháp lý đối với các quốc gia là bên trong vụ tranh chấp cụ thể.

Tuy nhiên, một trong những hạn chế lớn nhất của ICJ là không sở hữu cơ chế cưỡng chế thi hành độc lập. Việc thực hiện phán quyết chủ yếu phụ thuộc vào nghĩa vụ tuân thủ của các quốc gia, sức ép ngoại giao và vai trò của các thiết chế quốc tế.

Theo Hiến chương Liên Hợp Quốc, một quốc gia có thể đưa vấn đề không tuân thủ phán quyết ra Hội đồng Bảo an. Tuy nhiên, khả năng áp dụng các biện pháp thực thi trên thực tế còn chịu tác động của tương quan lợi ích và những tính toán chính trị giữa các quốc gia thành viên.

Điều này cho thấy một thách thức lâu dài của hệ thống tư pháp quốc tế: khoảng cách giữa hiệu lực pháp lý của phán quyết và khả năng bảo đảm thực thi trong thực tiễn quan hệ quốc tế.

ICJ giải quyết những loại tranh chấp nào?
Trong lịch sử hoạt động, ICJ đã thụ lý và giải quyết nhiều tranh chấp pháp lý quốc tế, từ chủ quyền lãnh thổ, phân định biên giới trên đất liền và trên biển đến quan hệ ngoại giao, việc bắt giữ con tin, trách nhiệm quốc gia và những cáo buộc vi phạm các công ước quốc tế.

Những năm gần đây, các vụ kiện liên quan đến nghĩa vụ bảo vệ quyền con người, luật nhân đạo quốc tế và trách nhiệm của quốc gia đối với những hành vi bị cáo buộc là tội ác nghiêm trọng ngày càng thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế.

Một trong những vụ việc nổi bật là vụ kiện do Nam Phi khởi xướng vào tháng 12/2023, cáo buộc Israel vi phạm Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng trong chiến dịch quân sự tại Dải Gaza.

ICJ đã ban hành một số lệnh áp dụng biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ các quyền được viện dẫn theo Công ước trong thời gian chờ giải quyết vụ kiện. Tuy nhiên, các biện pháp này không đồng nghĩa với việc tòa đã đưa ra kết luận cuối cùng về cáo buộc diệt chủng.

Israel bác bỏ cáo buộc của Nam Phi, khẳng định các hoạt động quân sự của nước này nhằm vào lực lượng Hamas và được tiến hành phù hợp với luật pháp quốc tế.

Trong bối cảnh đó, vụ kiện Myanmar và vụ kiện liên quan đến Gaza đang đặt ICJ trước những vấn đề pháp lý có ý nghĩa rộng lớn, đặc biệt là cách xác định trách nhiệm quốc gia, đánh giá bằng chứng về ý định diệt chủng và áp dụng Công ước năm 1948.

Vượt ra ngoài phạm vi của từng vụ tranh chấp, các tiến trình tố tụng này còn làm nổi bật vai trò cũng như giới hạn của ICJ trong việc duy trì trật tự pháp lý quốc tế, nhất là khi những phán quyết tư pháp có thể tác động trực tiếp đến lợi ích chiến lược và quan hệ chính trị giữa các quốc gia.

Khi công lý quốc tế đối mặt với giới hạn của quyền lực
Dù được xem là cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hợp Quốc, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) vẫn phải đối mặt với một nghịch lý căn bản của trật tự quốc tế hiện đại: phán quyết có giá trị ràng buộc về pháp lý, nhưng khả năng thực thi lại phụ thuộc đáng kể vào ý chí chính trị và sự hợp tác của các quốc gia. ICJ không sở hữu cơ chế cưỡng chế độc lập, trong khi việc thúc đẩy thi hành phán quyết thông qua Hội đồng Bảo an có thể chịu tác động từ lợi ích chiến lược và quyền phủ quyết của các nước thường trực.

Từ vụ kiện Myanmar liên quan đến người Rohingya đến những tranh chấp pháp lý xoay quanh xung đột tại Gaza, các tiến trình tố tụng quốc tế không chỉ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của các quốc gia trước luật pháp quốc tế, mà còn phơi bày khoảng cách giữa các nguyên tắc pháp lý và thực tiễn chính trị toàn cầu. Khoảng cách ấy càng trở nên rõ nét khi việc thực thi phán quyết liên quan trực tiếp đến lợi ích của các cường quốc hoặc những quốc gia nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ họ.

Tuy nhiên, những giới hạn về thực thi không đồng nghĩa với việc các phán quyết của ICJ mất đi giá trị. Chúng vẫn góp phần xác lập trách nhiệm pháp lý, định hình chuẩn mực ứng xử quốc tế và tạo cơ sở cho các nỗ lực ngoại giao, chính trị nhằm thúc đẩy trách nhiệm giải trình.

Vấn đề cốt lõi, vì thế, không chỉ là liệu công lý quốc tế có thể đưa ra phán quyết hay không, mà còn là liệu cộng đồng quốc tế có đủ cơ chế và sự đồng thuận chính trị để biến những phán quyết ấy thành hiện thực, kể cả khi chúng tác động đến lợi ích của các cường quốc. Đây cũng là phép thử đối với tính hiệu lực và sự bình đẳng trước pháp luật trong một trật tự quốc tế mà quyền lực chính trị vẫn có ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng thực thi công lý.

Thế Nguyễn

Bài viết cùng chuyên mục