Ngày 8/8/2026, tại trụ sở Ban Thư ký ASEAN ở Jakarta (Indonesia), lần đầu tiên lá cờ của 11 quốc gia thành viên cùng tung bay trong lễ kỷ niệm 59 năm thành lập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Thành lập ngày 8/8/1967 tại Bangkok (Thái Lan), ASEAN sau 59 năm phát triển đang hướng tới một cộng đồng tự cường, sáng tạo, lấy người dân làm trung tâm và gắn kết chặt chẽ các quốc gia thành viên. Việc Timor-Leste gia nhập ASEAN trong năm nay đánh dấu bước mở rộng lịch sử, hoàn thiện một cộng đồng bao trùm toàn bộ khu vực Đông Nam Á.
50 năm TAC và hành trình ASEAN củng cố lòng tin, định hình tương lai khu vực
Năm 2026 mang ý nghĩa đặc biệt đối với ASEAN khi vừa đánh dấu 59 năm thành lập Hiệp hội, vừa tròn nửa thế kỷ Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC). Sau 50 năm, những nguyên tắc được xác lập trong TAC vẫn giữ nguyên giá trị, trở thành nền tảng quan trọng để các quốc gia Đông Nam Á xây dựng lòng tin, quản lý khác biệt và duy trì môi trường hòa bình, ổn định trong khu vực.
Những nguyên tắc vượt qua thử thách của thời gian
Khi TAC được ký kết cách đây nửa thế kỷ, Đông Nam Á đang đứng trước nhiều thách thức về an ninh và phát triển. Trải qua những biến chuyển sâu sắc của khu vực và thế giới, môi trường chiến lược ngày nay đã thay đổi đáng kể. Tuy nhiên, các nguyên tắc cốt lõi của Hiệp ước, như tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết hòa bình các tranh chấp, vẫn tiếp tục được ASEAN coi là những giá trị nền tảng.
Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh khu vực đang chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố phức tạp. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng; các cuộc xung đột ngoài khu vực tạo ra những hệ lụy về an ninh và kinh tế; trong khi biến đổi khí hậu, đứt gãy chuỗi cung ứng và những cú sốc từ bên ngoài tiếp tục đặt ra những bài toán mới đối với các nền kinh tế Đông Nam Á.
Trong môi trường đó, duy trì đối thoại và củng cố lòng tin giữa các quốc gia trở thành yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt. TAC không chỉ là một văn kiện mang giá trị lịch sử mà còn tiếp tục cung cấp những nguyên tắc ứng xử giúp các thành viên ASEAN tìm kiếm điểm đồng, kiểm soát bất đồng và thúc đẩy hợp tác.
Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn nhấn mạnh rằng dù hoàn cảnh đã thay đổi, những phẩm chất giúp ASEAN tồn tại và phát triển vẫn không thay đổi. Đó là khả năng lắng nghe, sự kiên nhẫn trong giải quyết khác biệt, tôn trọng lẫn nhau và niềm tin rằng các quốc gia sẽ mạnh mẽ hơn khi cùng sát cánh bên nhau.
Thông điệp này cho thấy sức mạnh của ASEAN không chỉ được tạo nên từ các cơ chế hợp tác hay quy mô kinh tế, mà còn từ một quá trình lâu dài xây dựng thói quen đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia có sự khác biệt về lịch sử, thể chế, trình độ phát triển và lợi ích.
Từ giữ vững ổn định đến xây dựng sức tự cường
Sau gần sáu thập kỷ, ASEAN đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới. Nếu những thập niên đầu tiên đặt trọng tâm vào xây dựng lòng tin, củng cố hòa bình và thúc đẩy hợp tác, thì chặng đường phía trước đòi hỏi ASEAN phải nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động ngày càng nhanh và khó dự báo.
Việc triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 mở ra định hướng dài hạn cho tiến trình này. An ninh lương thực, năng lượng, chuyển đổi số, kết nối và khả năng ứng phó với các cú sốc bên ngoài đang nổi lên như những ưu tiên quan trọng.
Đây đều là những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi của từng quốc gia. Một đứt gãy trong chuỗi cung ứng, một biến động về năng lượng hay một thách thức an ninh phi truyền thống có thể tác động đồng thời tới nhiều nền kinh tế. Vì vậy, khả năng phối hợp chính sách, tăng cường kết nối và phát huy sức mạnh tập thể sẽ ngày càng quyết định năng lực tự cường của ASEAN.
Từ nền tảng của TAC, ASEAN đang tìm cách chuyển hóa những giá trị về lòng tin, tôn trọng và hợp tác thành năng lực ứng phó cụ thể. Mục tiêu không chỉ là duy trì một khu vực hòa bình và ổn định, mà còn xây dựng một cộng đồng có khả năng thích ứng, sáng tạo và chủ động hơn trước những thay đổi của môi trường quốc tế.
Việt Nam – thành viên tích cực và có trách nhiệm
Trong hành trình đó, Việt Nam tiếp tục thể hiện vai trò của một thành viên tích cực trong ASEAN. Hơn ba thập kỷ kể từ khi gia nhập Hiệp hội, Việt Nam đã tham gia sâu rộng vào nhiều lĩnh vực hợp tác, đóng góp vào tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN cũng như thúc đẩy hòa bình, ổn định và hội nhập khu vực.
Theo đánh giá của Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn, những đóng góp của Việt Nam được thể hiện trên nhiều lĩnh vực, từ Cộng đồng Kinh tế ASEAN, Cộng đồng Chính trị – An ninh, Cộng đồng Văn hóa – Xã hội đến kết nối khu vực.
Đặc biệt, kết nối đang trở thành một lĩnh vực có ý nghĩa ngày càng lớn đối với tiến trình hội nhập ASEAN. Việc Việt Nam triển khai các dự án hạ tầng kết nối trong nước và với các quốc gia thành viên khác không chỉ phục vụ phát triển kinh tế mà còn góp phần tăng cường sự gắn kết giữa các nền kinh tế trong khu vực.
Đánh giá Việt Nam là một thành viên rất quan trọng của ASEAN, Tổng Thư ký Kao Kim Hourn cho rằng những đóng góp của Việt Nam đang tạo thêm động lực cho tiến trình liên kết khu vực.
Vai trò đó cũng phản ánh một thực tế: sức mạnh của ASEAN được tạo nên từ sự đóng góp của từng thành viên. Khi mỗi quốc gia phát huy thế mạnh và cùng tham gia giải quyết những vấn đề chung, khả năng chống chịu của toàn bộ cộng đồng sẽ được nâng lên.
ASEAN sau 59 năm: lớn mạnh về quy mô, sâu sắc hơn về liên kết
Từ 5 quốc gia sáng lập, ASEAN sau 59 năm đã trở thành một cộng đồng gồm 11 thành viên, với gần 700 triệu dân và là nền kinh tế lớn thứ 5 thế giới. Sự phát triển về quy mô là minh chứng cho sức sống của tiến trình hợp tác khu vực và sức hấp dẫn của ASEAN trong một thế giới nhiều biến động.
Tuy nhiên, quy mô lớn hơn cũng đồng nghĩa với những thách thức lớn hơn. Các thành viên ASEAN có sự khác biệt về trình độ phát triển, lợi ích kinh tế và các ưu tiên chiến lược. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng, việc duy trì đồng thuận giữa các thành viên càng trở nên quan trọng.
Vì vậy, đoàn kết không có nghĩa là loại bỏ khác biệt, mà là khả năng quản lý khác biệt thông qua đối thoại, tôn trọng và tìm kiếm lợi ích chung. Đây chính là giá trị đã giúp ASEAN duy trì hợp tác trong nhiều thập kỷ và cũng là yếu tố quyết định khả năng thích ứng của Hiệp hội trong tương lai.
Giữ vai trò trung tâm trong một khu vực biến động
Năm mươi năm TAC và 59 năm ASEAN là hai dấu mốc cho thấy một hành trình dài của hợp tác khu vực. Từ những nguyên tắc đặt nền móng cho lòng tin và quan hệ hữu nghị, ASEAN đã từng bước xây dựng một cộng đồng ngày càng rộng lớn và gắn kết hơn.
Nhưng chặng đường phía trước sẽ không đơn giản. Những thách thức mới đòi hỏi ASEAN vừa giữ vững các giá trị nền tảng, vừa không ngừng đổi mới phương thức hợp tác. Giữ vững nguyên tắc không đồng nghĩa với đứng yên; ngược lại, đó là cơ sở để ASEAN thích ứng với những thay đổi mà không đánh mất bản sắc và vai trò của mình.
Trong một môi trường quốc tế ngày càng khó dự báo, sức mạnh của ASEAN vì thế không chỉ nằm ở gần 700 triệu dân hay vị thế của một nền kinh tế lớn, mà còn nằm ở khả năng duy trì đối thoại, củng cố lòng tin và tạo dựng tiếng nói chung.
Năm mươi năm sau khi TAC được ký kết, những nguyên tắc về tôn trọng, hợp tác và giải quyết hòa bình các khác biệt tiếp tục là điểm tựa để ASEAN hướng tới tương lai. Trên nền tảng đó, một ASEAN đoàn kết, tự cường và thích ứng tốt hơn sẽ có điều kiện tiếp tục phát huy vai trò trung tâm, đóng góp vào hòa bình, ổn định và thịnh vượng của Đông Nam Á.
59 năm sau ngày thành lập và nửa thế kỷ kể từ khi TAC ra đời, ASEAN đã chứng minh sức sống của một mô hình hợp tác được xây dựng trên lòng tin, sự tôn trọng và tinh thần đồng thuận. Những nguyên tắc nền tảng của TAC vẫn giữ nguyên giá trị trong một môi trường khu vực và quốc tế đang biến đổi nhanh chóng, tạo điểm tựa để các thành viên cùng quản lý khác biệt, ứng phó với thách thức và duy trì hòa bình, ổn định.
Bước vào giai đoạn triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, yêu cầu đặt ra với ASEAN không chỉ là duy trì những thành quả đã đạt được, mà còn phải nâng cao năng lực tự cường, tăng cường kết nối và khả năng thích ứng trước những cú sốc mới. Với sự đoàn kết của 11 thành viên và đóng góp tích cực của từng quốc gia, ASEAN có cơ sở để tiếp tục củng cố vai trò trung tâm, hướng tới một khu vực hòa bình, ổn định, tự cường và thịnh vượng, trong đó người dân luôn là trung tâm của tiến trình phát triển.
Thế Nguyễn