Kỳ 7: Giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc - nền tảng không thể thiếu của phát triển con người - ASEAN News

ĐNA -

Giáo dục không chỉ trang bị tri thức, phát triển năng lực mà còn phải bồi dưỡng đạo đức, ý thức lịch sử, bản lĩnh văn hóa và trách nhiệm công dân. Đạo đức định hướng hành vi, lịch sử nuôi dưỡng lòng yêu nước, văn hóa hun đúc bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, yêu cầu đặt ra là kế thừa, phát huy và chuyển hóa những giá trị nền tảng ấy thành phẩm chất, hành động của thế hệ trẻ Việt Nam.

Giáo dục đạo đức – Nền tảng hình thành nhân cách và lối sống
Đạo đức là nền tảng hình thành nhân cách, định hướng nhận thức, hành vi và cách ứng xử của mỗi con người. Nếu tri thức giúp con người hiểu biết thế giới, năng lực tạo điều kiện để con người lao động và sáng tạo, thì đạo đức quyết định cách thức sử dụng tri thức, năng lực ấy vì lợi ích cá nhân và cộng đồng. Một người có trình độ chuyên môn cao nhưng thiếu trung thực, thiếu trách nhiệm, xem nhẹ các chuẩn mực đạo lý và lợi ích chung vẫn có thể gây ra những hệ lụy đối với xã hội. Bởi vậy, giáo dục không thể chỉ chú trọng truyền thụ kiến thức, phát triển kỹ năng mà phải gắn chặt với bồi dưỡng phẩm chất, hoàn thiện nhân cách. Mục tiêu của giáo dục toàn diện là hình thành những con người vừa có năng lực, vừa có đạo đức, biết sống nhân ái, tôn trọng pháp luật và có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, đất nước.

Trong truyền thống giáo dục Việt Nam, quan niệm “Tiên học lễ, hậu học văn” khẳng định vị trí của đạo lý trong quá trình hình thành nhân cách. Chữ “lễ” không đơn thuần là những quy tắc ứng xử hay phép tắc giao tiếp, mà còn thể hiện lòng biết ơn, sự tôn trọng, ý thức kỷ cương và trách nhiệm trong các mối quan hệ xã hội. Những giá trị ấy tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống hiện đại, từ lòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ, sự tôn trọng thầy cô đến ý thức chấp hành pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích chính đáng của người khác. Tuy nhiên, kế thừa truyền thống không có nghĩa là duy trì những khuôn mẫu ứng xử cứng nhắc hay đề cao sự phục tùng một chiều. Giáo dục đạo đức ngày nay cần kết hợp những giá trị đạo lý tốt đẹp của dân tộc với tinh thần dân chủ, tư duy độc lập, khả năng tự chủ và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân.

Từ nền tảng đó, giáo dục đạo đức phải hướng đến việc hình thành những phẩm chất cốt lõi ở thế hệ trẻ như trung thực, nhân ái, trách nhiệm, kỷ luật, cần cù và tôn trọng lao động. Những phẩm chất này không thể được hình thành bền vững chỉ bằng các bài giảng hay lời khuyên mang tính lý thuyết, mà cần được nuôi dưỡng, rèn luyện thông qua học tập, sinh hoạt và trải nghiệm thực tiễn. Trung thực phải bắt đầu từ ý thức tự giác trong kiểm tra, đánh giá; trách nhiệm được thể hiện qua việc thực hiện nghiêm túc nhiệm vụ được giao; lòng nhân ái hình thành từ sự quan tâm, sẻ chia với những hoàn cảnh khó khăn; tinh thần kỷ luật được vun đắp bằng việc tôn trọng quy định và lợi ích tập thể. Khi các chuẩn mực đạo đức được cụ thể hóa thành hành vi, được thực hành thường xuyên trong môi trường giáo dục, chúng mới có thể chuyển hóa từ nhận thức thành thói quen, từ thói quen thành phẩm chất và lối sống.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra không ít vấn đề đối với công tác giáo dục đạo đức. Những biểu hiện như gian lận trong học tập, thiếu tôn trọng người khác, thờ ơ trước khó khăn của cộng đồng hay chạy theo thành tích mà xem nhẹ sự trung thực cho thấy khoảng cách giữa nhận thức về chuẩn mực đạo đức và việc thực hành trong đời sống. Những hiện tượng này cần được nhìn nhận khách quan, toàn diện, trong mối quan hệ tác động giữa gia đình, nhà trường, môi trường xã hội và đặc điểm tâm lý lứa tuổi, thay vì quy trách nhiệm cho một phía. Vấn đề không chỉ là nhận diện, uốn nắn những hành vi lệch chuẩn mà quan trọng hơn là xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, trong đó các giá trị đạo đức được thể hiện nhất quán qua lời nói, hành động và sự nêu gương của người lớn.

Giáo dục đạo đức vì thế phải trở thành một quá trình xuyên suốt, gắn với mọi hoạt động giáo dục, chứ không chỉ giới hạn trong một môn học hay những đợt sinh hoạt chuyên đề. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội, cùng với việc coi trọng thực hành, trải nghiệm và nêu gương, là điều kiện quan trọng để những giá trị đạo đức thấm sâu vào nhận thức, định hướng hành vi của thế hệ trẻ. Chỉ khi việc bồi dưỡng nhân cách được đặt trong mối quan hệ thống nhất với phát triển tri thức và năng lực, giáo dục mới thực hiện đầy đủ sứ mệnh đào tạo những công dân có phẩm chất, bản lĩnh và trách nhiệm đối với sự phát triển của đất nước.

Giáo dục lịch sử – Bồi dưỡng lòng yêu nước và bản lĩnh dân tộc
Lịch sử là ký ức, cội nguồn và nền tảng tinh thần của mỗi dân tộc, phản ánh quá trình hình thành, đấu tranh, xây dựng và phát triển đất nước qua các thời kỳ. Từ buổi đầu dựng nước, những cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền đến công cuộc xây dựng và phát triển đất nước trong thời đại mới, lịch sử Việt Nam ghi dấu những thành tựu, hy sinh, thử thách và bài học được hun đúc qua nhiều thế hệ. Giáo dục lịch sử không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu biết về quá khứ mà còn nhận thức sâu sắc rằng độc lập, chủ quyền và cuộc sống hòa bình hôm nay là thành quả của quá trình lao động, đấu tranh và cống hiến bền bỉ của cha ông. Từ nhận thức về cội nguồn, lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với đất nước được bồi đắp, trở thành động lực để thế hệ trẻ tiếp nối và phát huy những giá trị truyền thống trong hiện tại và tương lai.

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, giáo dục lịch sử cách mạng Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng lý tưởng, lòng biết ơn và trách nhiệm công dân. Việc tìm hiểu lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc giúp thế hệ trẻ nhận thức đầy đủ hơn về những chặng đường phát triển, các bước ngoặt lịch sử và những thành tựu của đất nước. Cùng với đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc, đạo đức cách mạng, tinh thần phụng sự nhân dân và trách nhiệm đối với Tổ quốc cần được truyền đạt phù hợp với từng lứa tuổi, gắn với những vấn đề thực tiễn của đời sống. Giáo dục truyền thống cách mạng không dừng ở việc ghi nhớ sự kiện, nhân vật hay những bài học có sẵn, mà phải làm sáng tỏ giá trị của độc lập, hòa bình, đoàn kết dân tộc và ý nghĩa của sự cống hiến đối với đất nước. Qua đó, góp phần hình thành lý tưởng sống, ý thức công dân và trách nhiệm của thế hệ trẻ trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Để thực hiện mục tiêu ấy, giáo dục lịch sử trước hết phải bảo đảm tính khoa học, khách quan và tôn trọng sự thật. Mỗi sự kiện, nhân vật và quá trình lịch sử cần được xem xét trong bối cảnh thời gian, không gian cùng những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội cụ thể; việc nhận định, đánh giá phải dựa trên tư liệu xác thực và phương pháp nghiên cứu phù hợp, tránh cách tiếp cận phiến diện, giản lược hoặc tách rời hoàn cảnh lịch sử. Tôn trọng sự thật không chỉ là nguyên tắc của khoa học lịch sử mà còn là yêu cầu quan trọng trong giáo dục nhận thức và hình thành bản lĩnh cho thế hệ trẻ. Lòng yêu nước cần được bồi dưỡng trên nền tảng hiểu biết đúng đắn, gắn với khả năng tư duy độc lập, phân tích và kiểm chứng thông tin. Khi được tiếp cận lịch sử bằng chứng cứ và phương pháp khoa học, học sinh có điều kiện nhận diện bản chất sự kiện, đánh giá các vấn đề một cách có căn cứ, từ đó củng cố niềm tin, ý thức trân trọng những giá trị dân tộc và khả năng nhận biết, phản biện các thông tin xuyên tạc, sai lệch về lịch sử.

Cùng với việc bảo đảm chất lượng nội dung, đổi mới phương pháp giảng dạy là yêu cầu thiết thực để nâng cao hiệu quả giáo dục lịch sử. Việc học cần vượt ra khỏi cách tiếp cận thiên về ghi nhớ máy móc ngày tháng, sự kiện và những kết luận có sẵn, chuyển sang phát huy tính chủ động tìm hiểu, khám phá và tư duy của người học. Bên cạnh kiến thức trong sách giáo khoa, cần tăng cường khai thác tư liệu, tổ chức thảo luận, nghiên cứu lịch sử địa phương và các hoạt động trải nghiệm tại bảo tàng, di tích lịch sử, địa chỉ đỏ, nghĩa trang liệt sĩ, công trình văn hóa. Những không gian lưu giữ ký ức dân tộc giúp học sinh tiếp cận trực quan với các dấu tích lịch sử, cảm nhận sâu sắc hơn những hy sinh, đóng góp của các thế hệ đi trước. Trong quá trình đó, giáo viên giữ vai trò định hướng, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, tìm hiểu nguyên nhân, phân tích diễn biến, đánh giá kết quả và rút ra bài học từ các sự kiện lịch sử, thay vì chỉ tiếp nhận và tái hiện kiến thức.

Giá trị sâu xa của giáo dục lịch sử là chuyển hóa hiểu biết về quá khứ thành ý thức trách nhiệm và hành động trong hiện tại. Lòng yêu nước không chỉ thể hiện qua niềm tự hào về truyền thống mà còn phải được cụ thể hóa bằng tinh thần học tập, lao động, sáng tạo, ý thức giữ gìn di sản, tôn trọng pháp luật và trách nhiệm đóng góp cho cộng đồng. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, khi thế hệ trẻ có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn thông tin và giá trị văn hóa khác nhau, nền tảng tri thức lịch sử vững chắc càng có ý nghĩa đối với việc giữ gìn bản sắc, củng cố bản lĩnh và phát triển tư duy độc lập. Khi lịch sử được giảng dạy chân thực, sinh động và gắn với đời sống, môn học không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu dân tộc đã đi qua những chặng đường nào, mà còn khơi dậy ý thức về trách nhiệm của mình đối với tương lai đất nước.

Văn hóa dân tộc – Cội nguồn bản sắc và sức mạnh tinh thần
Văn hóa là nền tảng tinh thần, kết tinh bản sắc và những giá trị bền vững của mỗi dân tộc. Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, văn hóa Việt Nam được hình thành, bồi đắp từ truyền thống yêu nước, nhân nghĩa, đoàn kết, hiếu học, cần cù và sáng tạo; được lưu truyền qua ngôn ngữ, phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật, lối sống và các mối quan hệ cộng đồng. Những giá trị ấy không chỉ phản ánh chiều sâu lịch sử, đời sống tinh thần mà còn góp phần định hướng nhận thức, hành vi và cách ứng xử của con người trong xã hội. Vì vậy, văn hóa không đơn thuần là di sản của quá khứ cần được bảo tồn, mà còn là nguồn lực nội sinh, tạo nên sức mạnh tinh thần và bản lĩnh của dân tộc trong quá trình phát triển. Giáo dục văn hóa dân tộc chính là quá trình giúp thế hệ trẻ nhận diện cội nguồn, thấu hiểu những giá trị làm nên bản sắc Việt Nam, từ đó hình thành niềm tự hào, ý thức gìn giữ và trách nhiệm tiếp nối, phát huy di sản của các thế hệ đi trước.

Trong quá trình trao truyền những giá trị ấy, gia đình và cộng đồng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi văn hóa trước hết được hình thành, nuôi dưỡng và thể hiện trong đời sống thường ngày. Từ lời ru của bà, của mẹ, những câu chuyện về quê hương, dòng họ, phong tục trong các dịp lễ, Tết đến cách ứng xử với ông bà, cha mẹ, thầy cô và tinh thần tương thân tương ái trong cộng đồng, mỗi trải nghiệm đều góp phần bồi đắp nhận thức, tình cảm và nhân cách của thế hệ trẻ. Bảo tồn văn hóa vì thế không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan quản lý, thiết chế văn hóa hay hoạt động gìn giữ di tích, di sản, mà còn là trách nhiệm được thực hiện thường xuyên trong mỗi gia đình và cộng đồng dân cư. Khi trẻ em được tiếp cận những giá trị truyền thống thông qua sinh hoạt, giao tiếp và trải nghiệm thực tế, văn hóa sẽ không còn là những khái niệm trừu tượng trong sách vở mà trở thành một phần tự nhiên của đời sống, được thể hiện qua lời nói, hành vi, nếp nghĩ và cách ứng xử với những người xung quanh.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, giáo dục văn hóa dân tộc càng có ý nghĩa quan trọng đối với việc hình thành bản lĩnh và năng lực thích ứng của thế hệ trẻ. Hội nhập mở ra cơ hội tiếp cận tri thức, công nghệ, các thành tựu văn minh và những giá trị tiến bộ của nhân loại, đồng thời đặt ra yêu cầu giữ gìn bản sắc trước sự giao thoa, tác động đa chiều của các luồng văn hóa. Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại không có nghĩa là sao chép thiếu chọn lọc; hội nhập không đồng nghĩa với hòa tan hay đánh mất bản sắc dân tộc. Điều quan trọng là trang bị cho thế hệ trẻ khả năng nhận diện, phân tích, lựa chọn và tiếp nhận những giá trị phù hợp với truyền thống, điều kiện phát triển và lợi ích của đất nước. Tinh thần cởi mở, tôn trọng sự đa dạng văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với ý thức trân trọng những giá trị của dân tộc mình. Giáo dục phải giúp học sinh phát triển năng lực giao tiếp, tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và thích ứng với môi trường quốc tế, đồng thời có ý thức giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, hiểu biết truyền thống, tôn trọng các chuẩn mực văn hóa và đủ bản lĩnh trước những ảnh hưởng không phù hợp.

Tuy nhiên, giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc không thể chỉ dừng ở việc bảo tồn những giá trị đã có, mà cần làm cho các giá trị ấy tiếp tục hiện diện, phát triển và đóng góp thiết thực vào đời sống đương đại. Truyền thống nhân nghĩa, đoàn kết, hiếu học, cần cù và sáng tạo phải được chuyển hóa thành động lực trong học tập, lao động, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng. Để đạt được điều đó, giáo dục văn hóa cần gắn chặt với thực tiễn, tạo điều kiện để học sinh tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương, tham gia các hoạt động bảo tồn di sản, trải nghiệm nghệ thuật truyền thống, sử dụng tiếng Việt chuẩn mực và thực hành nếp sống văn minh. Cùng với việc tiếp nhận, thế hệ trẻ cần được khuyến khích sáng tạo, làm phong phú thêm các giá trị văn hóa bằng những hình thức thể hiện phù hợp với đời sống hiện đại, trên cơ sở tôn trọng bản sắc và những giá trị cốt lõi của dân tộc.

Giá trị đích thực của giáo dục văn hóa không chỉ nằm ở việc giúp thế hệ trẻ biết về truyền thống, mà quan trọng hơn là hình thành ý thức sống có văn hóa, biết kế thừa, sáng tạo và phát huy những giá trị tốt đẹp trong hành động. Khi văn hóa thấm sâu vào nhận thức, trở thành nền tảng của nhân cách, lối sống và trách nhiệm công dân, bản sắc dân tộc sẽ được gìn giữ bằng sức sống của chính các thế hệ tiếp nối. Đó cũng là cơ sở để xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, vừa có bản lĩnh văn hóa, vừa có năng lực hội nhập, góp phần tạo dựng sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Những bất cập trong giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa hiện nay
Một trong những vấn đề đáng quan tâm của giáo dục hiện nay là sự thiếu cân đối giữa yêu cầu trang bị tri thức, phát triển năng lực với nhiệm vụ bồi dưỡng phẩm chất và rèn luyện nhân cách. Trong thực tiễn, áp lực thi cử, điểm số và thành tích ở một số cơ sở giáo dục có thể khiến hoạt động dạy và học thiên về kết quả trước mắt, trong khi việc hình thành các giá trị đạo đức, ý thức lịch sử và bản lĩnh văn hóa chưa được chú trọng tương xứng. Khi kết quả học tập chủ yếu được đo bằng điểm số, những phẩm chất như trung thực, trách nhiệm, tinh thần hợp tác, ý thức kỷ luật và thái độ ứng xử có nguy cơ trở thành những tiêu chí thứ yếu. Vấn đề không nằm ở việc coi nhẹ tri thức hay yêu cầu nâng cao chất lượng học tập, mà ở cách xác lập mục tiêu và tổ chức giáo dục sao cho phát triển trí tuệ phải đồng hành với hoàn thiện nhân cách. Một nền giáo dục toàn diện không chỉ đánh giá học sinh qua những gì các em biết và làm được, mà còn phải quan tâm đến cách các em suy nghĩ, ứng xử và thực hiện trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng.

Bên cạnh đó, những hạn chế trong nội dung, phương pháp giảng dạy và tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức, lịch sử, văn hóa cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới. Khi các giá trị đạo đức được truyền đạt chủ yếu qua những lời khuyên mang tính khuôn mẫu, lịch sử thiên về ghi nhớ sự kiện, còn văn hóa chỉ dừng ở việc giới thiệu di sản và phong tục, học sinh khó nhận thức đầy đủ ý nghĩa của kiến thức đối với đời sống. Khoảng cách giữa nội dung được học và trải nghiệm thực tế có thể khiến việc tiếp nhận trở nên thụ động, thiếu chiều sâu, chưa tạo được sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức và hành vi. Vì vậy, đổi mới giáo dục không thể chỉ dừng ở điều chỉnh hình thức bài giảng, bổ sung hoạt động ngoại khóa hay tổ chức những phong trào mang tính thời điểm, mà phải hướng đến nâng cao chất lượng nội dung, phương pháp và hiệu quả giáo dục thực chất. Chương trình cần bảo đảm tính khoa học, phù hợp đặc điểm tâm lý lứa tuổi, có sự kế thừa và liên thông giữa các cấp học; đồng thời phát huy vai trò của giáo viên trong định hướng, tổ chức trải nghiệm, khuyến khích học sinh tư duy độc lập, trao đổi, phản biện và tự rèn luyện. Điều quan trọng không chỉ là truyền đạt những chuẩn mực và giá trị cần có, mà phải tạo điều kiện để người học hiểu, tin tưởng, thực hành và từng bước biến những giá trị ấy thành phẩm chất của chính mình.

Cùng với những vấn đề trong nhà trường, sự biến đổi nhanh chóng của môi trường xã hội và sự phát triển của công nghệ số đang tạo ra những tác động ngày càng sâu rộng đối với quá trình hình thành nhân cách, nhận thức lịch sử và bản lĩnh văn hóa của thế hệ trẻ. Internet và mạng xã hội mở ra khả năng tiếp cận tri thức, giao lưu, sáng tạo và tiếp nhận những giá trị mới, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ từ thông tin sai lệch, nội dung độc hại, hành vi bạo lực mạng, những biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử và lối sống. Đặc biệt, việc tiếp nhận thông tin thiếu chọn lọc có thể ảnh hưởng đến cách học sinh đánh giá các vấn đề lịch sử, văn hóa, nhận thức về giá trị bản thân và trách nhiệm cộng đồng. Trước thực tế đó, giáo dục cần chú trọng trang bị năng lực số, tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin, ý thức tôn trọng quyền riêng tư và chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng. Gia đình và nhà trường không thể chỉ dựa vào các biện pháp ngăn cấm hay kiểm soát một chiều, mà cần hướng dẫn, đồng hành để học sinh nhận diện nguy cơ, biết tự bảo vệ và chủ động lựa chọn những nội dung phù hợp. Trong môi trường số, khả năng tự chủ, nhận thức đúng đắn và trách nhiệm đối với hành vi của mình phải trở thành những năng lực thiết yếu của thế hệ trẻ.

Một bất cập khác cần được nhìn nhận là sự thiếu đồng bộ trong phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội và các cơ quan quản lý. Giáo dục nhân cách là quá trình liên tục, chịu tác động từ nhiều môi trường, trong khi sự khác biệt về nhận thức, phương pháp và mức độ quan tâm giữa các chủ thể có thể làm giảm hiệu quả giáo dục. Những chuẩn mực được truyền đạt trong nhà trường sẽ khó phát huy tác dụng nếu không được củng cố bằng sự nêu gương trong gia đình và môi trường ứng xử lành mạnh ngoài xã hội. Ngược lại, nếu trách nhiệm giáo dục không được xác định rõ ràng, thiếu cơ chế phối hợp và đánh giá thực chất, các hoạt động dễ rơi vào tình trạng phân tán, hình thức hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Gia đình cần quan tâm đến sự phát triển tâm lý, hành vi và lối sống của con em; nhà trường giữ vai trò tổ chức giáo dục có hệ thống, kết hợp truyền thụ tri thức với rèn luyện phẩm chất; cộng đồng và các tổ chức xã hội góp phần tạo dựng môi trường văn hóa tích cực; cơ quan quản lý có trách nhiệm hoàn thiện chính sách, bảo đảm điều kiện thực hiện và tăng cường kiểm tra, đánh giá hiệu quả.

Những bất cập trên cho thấy, nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa không thể giải quyết bằng những biện pháp riêng lẻ, mà đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ từ nhận thức, chương trình, phương pháp đến môi trường và cơ chế phối hợp giáo dục. Trọng tâm của quá trình ấy là khắc phục khoảng cách giữa truyền đạt kiến thức với hình thành phẩm chất, giữa nhận thức các giá trị truyền thống với khả năng vận dụng trong đời sống. Khi giáo dục nhân cách được thực hiện thường xuyên, nhất quán và gắn với thực tiễn, những giá trị đạo đức, lịch sử và văn hóa mới có điều kiện thấm sâu vào thế hệ trẻ, trở thành nền tảng cho sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam.

Đổi mới giáo dục trên nền tảng giữ gìn và phát huy giá trị dân tộc
Đổi mới giáo dục trước hết phải xác lập đúng vị trí của đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc trong mục tiêu phát triển con người toàn diện. Đây không phải là những nội dung bổ trợ, tách biệt với nhiệm vụ trang bị tri thức và phát triển năng lực, mà là những nền tảng cần được tích hợp xuyên suốt trong chương trình, phương pháp giảng dạy, hoạt động giáo dục và môi trường học đường. Nếu tri thức tạo nên năng lực nhận thức và sáng tạo, thì đạo đức định hướng hành vi, lịch sử bồi đắp ý thức cội nguồn, còn văn hóa hình thành bản sắc và chiều sâu tinh thần của mỗi con người. Sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố ấy là điều kiện để giáo dục thực hiện đầy đủ chức năng phát triển trí tuệ, bồi dưỡng nhân cách và chuẩn bị năng lực tham gia đời sống xã hội. Đổi mới giáo dục vì thế không chỉ là đổi mới nội dung, phương pháp hay công nghệ dạy học, mà còn phải hướng đến xây dựng những con người có tri thức, đạo đức, bản lĩnh, tư duy độc lập và trách nhiệm công dân. Đây cũng là yêu cầu phù hợp với định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo của Đảng, gắn phát triển con người với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Để những định hướng ấy đi vào thực chất, giáo dục các giá trị truyền thống cần được gắn chặt với thực tiễn đời sống, chuyển từ truyền đạt kiến thức sang hình thành nhận thức, thái độ và hành vi. Những hoạt động tìm hiểu lịch sử địa phương, chăm sóc di tích, bảo tồn di sản, lao động cộng đồng, tình nguyện, bảo vệ môi trường và hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn không chỉ mở rộng hiểu biết mà còn tạo cơ hội để học sinh thực hành trách nhiệm, tinh thần nhân ái và ý thức cộng đồng. Thông qua trải nghiệm, các em có điều kiện nhận thức rõ hơn mối liên hệ giữa những giá trị được học với các vấn đề của đời sống, từ đó hình thành khả năng tự đánh giá, điều chỉnh hành vi và chủ động đóng góp cho tập thể. Tuy nhiên, hiệu quả giáo dục không được đo bằng số lượng hoạt động hay quy mô phong trào, mà phải thể hiện ở sự chuyển biến trong nhận thức, thái độ và hành động của người học. Vì vậy, mỗi hoạt động cần có mục tiêu rõ ràng, nội dung phù hợp, phương pháp tổ chức thiết thực và cơ chế đánh giá thực chất, tránh hình thức, phô trương hoặc chạy theo thành tích. Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn phải trở thành nguyên tắc xuyên suốt, để những giá trị đạo đức, lịch sử và văn hóa được tiếp nhận bằng hiểu biết, củng cố qua trải nghiệm và thể hiện trong hành động.

Cùng với đổi mới nội dung và phương pháp, việc xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, nhân văn và đề cao trách nhiệm nêu gương có ý nghĩa quyết định đối với quá trình hình thành nhân cách. Những chuẩn mực đạo đức khó có thể thuyết phục người học nếu không được thể hiện nhất quán trong lời nói, hành động và cách ứng xử của người lớn. Nhà giáo không chỉ truyền thụ tri thức mà còn có trách nhiệm thể hiện sự công bằng, tận tâm, trung thực, tôn trọng và khích lệ học sinh; cha mẹ cần xây dựng môi trường gia đình có tình thương, kỷ cương và trách nhiệm; cán bộ quản lý giáo dục phải đề cao tinh thần gương mẫu, minh bạch và trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ. Sự nêu gương không phải yêu cầu mang tính hình thức, mà là phương thức giáo dục trực tiếp, có sức lan tỏa thông qua những hành vi cụ thể trong đời sống hằng ngày. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội, bảo đảm tính thống nhất trong định hướng giá trị, phương pháp giáo dục và trách nhiệm đối với sự phát triển của thế hệ trẻ. Khi môi trường giáo dục được xây dựng trên nền tảng tôn trọng, kỷ cương, công bằng và nhân ái, các chuẩn mực đạo đức mới có điều kiện được củng cố, trở thành những giá trị bền vững trong nhân cách.

Mục tiêu sâu xa của giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc là hình thành thế hệ trẻ Việt Nam phát triển toàn diện, có tri thức, phẩm chất, bản lĩnh và khát vọng cống hiến. Đó là những công dân biết trân trọng lịch sử, gìn giữ bản sắc văn hóa, sống trung thực, nhân ái, có ý thức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và năng lực thích ứng với những biến đổi của thời đại. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh đổi mới, hội nhập quốc tế và phát triển khoa học, công nghệ, thế hệ trẻ không chỉ cần kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp, mà còn phải có nền tảng giá trị vững chắc để nhận diện đúng đắn những vấn đề của đời sống, chủ động tiếp thu tinh hoa nhân loại và giữ gìn bản sắc dân tộc. Lòng yêu nước không chỉ được thể hiện qua tình cảm, niềm tự hào hay sự ghi nhớ truyền thống, mà phải được cụ thể hóa bằng ý thức học tập, lao động sáng tạo, tôn trọng pháp luật, bảo vệ lợi ích cộng đồng và những đóng góp thiết thực cho sự phát triển đất nước. Giáo dục không chỉ chuẩn bị cho người trẻ khả năng tìm kiếm việc làm và xây dựng sự nghiệp, mà quan trọng hơn là hình thành năng lực làm chủ bản thân, làm chủ cuộc sống và thực hiện trách nhiệm đối với xã hội.

Nhìn từ yêu cầu phát triển con người Việt Nam trong thời kỳ mới, giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ, trao truyền những giá trị của quá khứ, mà còn là quá trình xây dựng nền tảng tinh thần, nhân cách và bản lĩnh cho tương lai. Đạo đức giúp con người xác lập chuẩn mực sống và hành động; lịch sử nuôi dưỡng ý thức cội nguồn, lòng yêu nước và trách nhiệm tiếp nối; văn hóa tạo nên bản sắc, khả năng tự nhận diện và sức mạnh tinh thần trong quá trình hội nhập. Ba yếu tố ấy có mối quan hệ gắn bó, bổ sung và nâng đỡ lẫn nhau, góp phần định hình hệ giá trị của con người Việt Nam trong sự vận động và phát triển của xã hội.

Thực tiễn đặt ra yêu cầu phải vượt qua cách tiếp cận giáo dục thiên về truyền thụ kiến thức, coi trọng kết quả trước mắt mà chưa quan tâm đầy đủ đến quá trình hình thành phẩm chất và nhân cách. Đổi mới giáo dục cần hướng đến sự thống nhất giữa tri thức và đạo đức, giữa kế thừa truyền thống và tiếp thu giá trị tiến bộ, giữa phát triển năng lực cá nhân và thực hiện trách nhiệm xã hội. Điều đó đòi hỏi không chỉ sự điều chỉnh về chương trình, phương pháp giảng dạy, mà còn là sự thay đổi trong nhận thức, cách tổ chức, đánh giá và xây dựng môi trường giáo dục. Những giá trị tốt đẹp của dân tộc chỉ thực sự có sức sống khi được thế hệ trẻ thấu hiểu, tự giác tiếp nhận và chuyển hóa thành hành vi trong học tập, lao động và đời sống.

Giữ gìn và phát huy giá trị dân tộc trong giáo dục không có nghĩa là khép mình trước những đổi thay của thời đại, mà chính là tạo dựng nền tảng để hội nhập một cách chủ động, tự tin và có bản lĩnh. Một thế hệ trẻ có tri thức nhưng thiếu nền tảng đạo đức sẽ khó sử dụng hiệu quả năng lực vì lợi ích chung; có khả năng hội nhập nhưng thiếu hiểu biết lịch sử, văn hóa sẽ khó xác lập bản sắc và trách nhiệm đối với cộng đồng dân tộc. Ngược lại, khi tri thức hiện đại được bồi đắp trên nền tảng đạo đức, ý thức lịch sử và bản lĩnh văn hóa, con người sẽ có điều kiện phát triển hài hòa giữa năng lực cá nhân với trách nhiệm xã hội, giữa khát vọng vươn lên với ý thức cống hiến cho đất nước.

Đầu tư cho giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc vì thế chính là đầu tư cho chất lượng con người, cho sức mạnh nội sinh và tương lai phát triển bền vững của quốc gia. Thành công của giáo dục không chỉ được khẳng định bằng những thành tích học tập, bằng cấp hay trình độ chuyên môn, mà còn phải được thể hiện ở những thế hệ công dân có nhân cách, có năng lực, biết trân trọng cội nguồn, sống có trách nhiệm và sẵn sàng đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Đó là thước đo sâu xa của một nền giáo dục toàn diện, nhân văn và có trách nhiệm với tương lai dân tộc.

Từ yêu cầu bồi dưỡng đạo đức, ý thức lịch sử và bản lĩnh văn hóa, vấn đề tiếp theo đặt ra là tổ chức giáo dục như thế nào để những giá trị nền tảng ấy gắn kết chặt chẽ với phát triển tri thức, kỹ năng và năng lực nghề nghiệp. Chuyên đề 8 sẽ tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa dạy chữ, dạy người và dạy nghề, từ đó phân tích yêu cầu kết hợp hài hòa ba trụ cột trong quá trình đổi mới giáo dục. Đây không chỉ là vấn đề tổ chức chương trình hay phân định nhiệm vụ của các cấp học, mà còn là yêu cầu xác lập một quan niệm giáo dục thống nhất: đào tạo con người vừa có tri thức, vừa có nhân cách, vừa có năng lực lao động và khát vọng cống hiến, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Thế Nguyễn – Minh Văn

Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
3. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
4. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 ngày 14/6/2019.
5. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018.
6. Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1299/QĐ-TTg ngày 03/10/2018 phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025”.