Kỳ 2: Triết lý giáo dục Việt Nam - cội nguồn dân tộc và sự kế thừa qua các thời đại - ASEAN News

ĐNA -

Mỗi dân tộc đều hình thành quan niệm giáo dục từ lịch sử, văn hóa và kinh nghiệm sống của mình. Ở Việt Nam, giáo dục không chỉ hướng đến truyền thụ tri thức mà còn chú trọng bồi dưỡng đạo lý, nhân cách và ý thức trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, đất nước. Qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, những giá trị như hiếu học, tôn sư trọng đạo, nhân nghĩa và tinh thần cộng đồng đã được hun đúc, trở thành nền tảng quan trọng của truyền thống giáo dục dân tộc. Nhìn lại cội nguồn và quá trình kế thừa, phát triển những giá trị ấy qua các thời đại không chỉ giúp nhận diện những yếu tố bền vững trong bản sắc giáo dục Việt Nam, mà còn góp phần xác lập nền tảng văn hóa cho sự phát triển giáo dục trong bối cảnh hiện nay.

Từ truyền thống gia đình đến nền nếp cộng đồng – những mạch nguồn đầu tiên của giáo dục Việt Nam
Trước khi hệ thống trường học phát triển rộng rãi, gia đình và cộng đồng đã giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và truyền dạy kinh nghiệm sống cho các thế hệ người Việt. Từ lời ru của mẹ, lời dạy của cha, sự chỉ bảo của ông bà đến những quy tắc ứng xử trong đời sống làng xã, trẻ em từng bước tiếp nhận các chuẩn mực đạo đức thông qua những trải nghiệm thường ngày. Kính trọng người lớn tuổi, yêu thương anh em, giữ chữ tín và giúp đỡ người gặp khó khăn không chỉ là những bài học ứng xử mà còn là các giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo đó, giáo dục ban đầu không tách rời đời sống mà gắn chặt với quá trình hình thành nhân cách trong gia đình và cộng đồng.

Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, môi trường cộng đồng tiếp tục mở rộng quá trình giáo dục thông qua lao động và các hoạt động chung. Việc sản xuất, xây dựng và duy trì công trình thủy lợi, phòng chống thiên tai hay bảo vệ làng xóm đòi hỏi sự phối hợp giữa các gia đình, qua đó góp phần hình thành ý thức hợp tác, tinh thần tương trợ và trách nhiệm đối với lợi ích chung. Những giá trị ấy còn được phản ánh trong các câu tục ngữ như “Lá lành đùm lá rách”, “Uống nước nhớ nguồn”, thể hiện quan niệm về tình nghĩa, lòng biết ơn và sự gắn kết giữa con người với cộng đồng. Tuy nhiên, nền nếp làng xã không chỉ bao hàm những giá trị tích cực mà còn có thể duy trì định kiến, sự phân biệt và những quy ước hạn chế quyền tự do của cá nhân. Vì vậy, cần nhìn nhận di sản giáo dục cộng đồng trong cả giá trị lịch sử lẫn những giới hạn của nó.

Bên cạnh việc hình thành chuẩn mực đạo đức và ý thức cộng đồng, gia đình còn là nơi truyền dạy kỹ năng sống, kinh nghiệm lao động và thái độ đối với việc học. Qua quan sát và trực tiếp tham gia các công việc như trồng trọt, chăn nuôi, làm nghề thủ công hay quán xuyến việc nhà, trẻ em học cách vận dụng kinh nghiệm của thế hệ trước vào đời sống. Phương thức học thông qua thực hành ấy gắn tri thức với lao động, đồng thời bồi dưỡng đức tính cần cù, tiết kiệm và ý thức trách nhiệm. Trong nhiều gia đình, dòng họ, việc khuyến khích học tập và coi trọng người có tri thức cũng dần trở thành một truyền thống có ý nghĩa. Dẫu cơ hội học tập trong lịch sử chưa bình đẳng giữa các tầng lớp xã hội và giữa nam giới với nữ giới, tinh thần hiếu học vẫn là một giá trị đáng chú ý trong quá trình hình thành truyền thống giáo dục Việt Nam.

Từ gia đình đến cộng đồng, có thể thấy giáo dục truyền thống Việt Nam gắn việc hình thành con người với các mối quan hệ và trách nhiệm trong đời sống cụ thể. Cá nhân học cách ứng xử, lao động, chia sẻ và thực hiện bổn phận của mình thông qua sự tương tác với những người xung quanh. Điểm tích cực của cách giáo dục này là đặt nhân cách trong mối liên hệ với thực tiễn, đề cao lòng nhân nghĩa và ý thức trách nhiệm đối với người khác. Tuy nhiên, nếu quá nhấn mạnh bổn phận mà xem nhẹ quyền và phẩm giá cá nhân, giáo dục có thể trở thành sự áp đặt, hạn chế khả năng tự chủ và phát triển của mỗi người. Bởi vậy, kế thừa những mạch nguồn truyền thống không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi tập quán đã có, mà đòi hỏi chọn lọc các giá trị nhân nghĩa, tinh thần hiếu học và trách nhiệm cộng đồng, đồng thời đề cao sự tôn trọng, bình đẳng và quyền phát triển của mỗi cá nhân.

Truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo trong lịch sử dân tộc
Sự hình thành và phát triển của nền giáo dục Nho học đã tạo nên những dấu ấn quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Năm 1070, dưới triều Lý, Văn Miếu được xây dựng tại Thăng Long; năm 1076, Quốc Tử Giám ra đời, thường được xem là một thiết chế giáo dục bậc cao tiêu biểu của nhà nước quân chủ. Khoa thi Nho học năm 1075 cũng đánh dấu bước phát triển của chế độ tuyển chọn nhân tài thông qua học tập và thi cử. Những sự kiện ấy phản ánh sự quan tâm của nhà nước đối với giáo dục, đồng thời góp phần hình thành một truyền thống đề cao học vấn, người thầy và vai trò của tri thức trong quản lý xã hội.

Qua các triều đại, nhiều nhà giáo và trí thức đã để lại dấu ấn sâu sắc về nhân cách, học thuật và trách nhiệm với đất nước. Chu Văn An được hậu thế kính trọng bởi phẩm chất chính trực và tinh thần giáo dục nghiêm cẩn. Nguyễn Trãi thể hiện sự kết hợp giữa trí tuệ, tư tưởng nhân nghĩa và trách nhiệm đối với quốc gia. Những tấm gương ấy cho thấy giá trị của người có học không chỉ được đánh giá bằng kiến thức hay địa vị, mà còn bằng cách sử dụng tài năng trong đời sống. Tuy nhiên, mỗi nhân vật cần được đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, tránh đồng nhất mọi quan niệm đạo đức của xã hội quân chủ với những chuẩn mực của xã hội hiện đại.

Truyền thống tôn sư trọng đạo cũng được hình thành và bồi đắp trong quá trình phát triển ấy. Người thầy không chỉ truyền đạt chữ nghĩa mà còn có vai trò hướng dẫn cách sống, rèn luyện nhân cách và định hướng việc sử dụng tri thức. Trong nhiều gia đình, việc kính trọng thầy được xem là một biểu hiện của lòng biết ơn đối với người có công dạy dỗ. Dù vậy, tôn sư trọng đạo không nên được hiểu là trao cho người thầy quyền lực tuyệt đối. Giá trị bền vững của truyền thống này nằm ở sự trân trọng tri thức, đạo đức nghề nghiệp và quan hệ giáo dục có trách nhiệm, chứ không phải ở việc duy trì khoảng cách cứng nhắc giữa người dạy và người học.

Nhìn nhận khách quan, nền giáo dục khoa cử thời quân chủ cũng có những giới hạn. Nội dung học tập chủ yếu phục vụ việc đào tạo tầng lớp quan lại; cơ hội học hành và tham gia thi cử chịu nhiều ràng buộc về địa vị, giới tính và điều kiện kinh tế. Ở một số thời kỳ, việc đề cao kinh điển và lối học phục vụ thi cử có thể hạn chế khả năng phát triển các lĩnh vực tri thức khác. Vì thế, kế thừa truyền thống hiếu học không có nghĩa khôi phục nguyên trạng nền giáo dục khoa cử. Điều cần tiếp nối là tinh thần trọng học, trọng tài năng, coi trọng người thầy và ý thức dùng tri thức phục vụ xã hội; điều cần vượt qua là những hạn chế về cơ hội, nội dung và phương pháp giáo dục.

Từ giáo dục truyền thống đến nền giáo dục cách mạng
Bước sang thời cận đại, giáo dục Việt Nam đứng trước những biến đổi sâu sắc về chính trị, kinh tế và văn hóa. Sự phổ biến của chữ Quốc ngữ, sự xuất hiện của các loại hình trường học mới và quá trình tiếp xúc với tri thức hiện đại đã từng bước làm thay đổi nội dung, phương thức và môi trường học tập. Tuy nhiên, dưới chế độ thuộc địa, giáo dục vẫn chịu sự chi phối của mục tiêu cai trị, trong khi cơ hội học tập của người dân còn hạn chế và thiếu bình đẳng. Trong bối cảnh đó, các phong trào yêu nước và canh tân đã đặt ra yêu cầu mở mang dân trí, đổi mới phương pháp học tập, chú trọng kiến thức thực tiễn và nâng cao năng lực tự cường dân tộc. Giáo dục vì thế không còn chỉ gắn với con đường khoa cử hay cơ hội tiến thân của cá nhân, mà ngày càng trở thành một vấn đề có ý nghĩa đối với sự phát triển xã hội và khát vọng độc lập của đất nước.

Phong trào Duy Tân và Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 là những dấu mốc tiêu biểu trong quá trình đổi mới tư tưởng giáo dục đầu thế kỷ XX. Thông qua việc khuyến khích học chữ Quốc ngữ, mở rộng hiểu biết và tiếp thu kiến thức thực dụng, những người chủ trương canh tân mong muốn thay đổi lối học thiên về kinh điển, khoa cử, đồng thời khơi dậy ý thức tự cường và tinh thần trách nhiệm đối với vận mệnh quốc gia. Dù chịu sự chi phối của hoàn cảnh lịch sử và không tránh khỏi những hạn chế, các phong trào này đã góp phần mở rộng quan niệm về mục đích học tập: học không chỉ để thi cử, làm quan hay tiến thân, mà còn để nâng cao dân trí, cải thiện sinh kế và thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội. Đây là bước chuyển đáng chú ý trong nhận thức về vai trò của giáo dục đối với sự phát triển dân tộc.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhiệm vụ xóa nạn mù chữ trở thành một trong những yêu cầu cấp bách của chính quyền cách mạng. Phong trào Bình dân học vụ đã tạo điều kiện cho đông đảo người dân tiếp cận chữ viết, qua đó thể hiện định hướng mở rộng cơ hội học tập và nâng cao dân trí. Giáo dục từng bước được đặt trong mối quan hệ với quyền lợi của nhân dân, trách nhiệm công dân và nhiệm vụ xây dựng đất nước. Trong các giai đoạn kháng chiến, dù phải đối mặt với nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, nhân lực và điều kiện dạy học, hoạt động giáo dục vẫn được duy trì. Những nỗ lực ấy góp phần bồi đắp truyền thống vượt khó, tinh thần hiếu học và ý thức trách nhiệm của các thế hệ nhà giáo, học sinh đối với cộng đồng và đất nước.

Nhìn từ tiến trình lịch sử, sự chuyển biến từ giáo dục truyền thống sang nền giáo dục cách mạng không đồng nghĩa với việc phủ nhận toàn bộ những giá trị đã hình thành từ trước. Tinh thần hiếu học, lòng nhân nghĩa, sự kính trọng người dạy học và ý thức gắn bó với cộng đồng tiếp tục được kế thừa, đồng thời được đặt trong những mục tiêu và điều kiện xã hội mới. Điểm đổi mới nổi bật là giáo dục ngày càng hướng đến việc nâng cao dân trí, mở rộng cơ hội học tập và gắn việc học với sự nghiệp giải phóng, xây dựng và phát triển đất nước. Quá trình ấy cho thấy sự vận động của truyền thống giáo dục Việt Nam trong mối quan hệ giữa kế thừa và đổi mới: giữ gìn những giá trị văn hóa có ý nghĩa lâu dài, đồng thời điều chỉnh mục tiêu và phương thức giáo dục để đáp ứng yêu cầu của từng thời đại.

Kế thừa truyền thống trong xã hội hiện đại
Trong xã hội hiện đại, giáo dục Việt Nam đứng trước những yêu cầu mới dưới tác động của khoa học, công nghệ, kinh tế tri thức và sự phát triển của các phương tiện truyền thông. Không gian học tập ngày càng mở rộng, tạo điều kiện để người học tiếp cận nhiều nguồn tri thức, trao đổi quan điểm và phát triển năng lực theo những con đường đa dạng. Trong bối cảnh đó, các giá trị truyền thống vẫn có ý nghĩa, nhưng cần được kế thừa theo cách phù hợp với điều kiện và yêu cầu của thời đại. Hiếu học không chỉ thể hiện ở sự chăm chỉ tiếp thu kiến thức mà còn ở năng lực tự học, tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin và tinh thần học tập suốt đời. Tương tự, tôn sư trọng đạo cần được thể hiện thông qua sự tôn trọng, trách nhiệm và đối thoại trong môi trường giáo dục, trên cơ sở bảo đảm phẩm giá của cả người dạy và người học.

Kế thừa truyền thống một cách có chọn lọc đòi hỏi phải phân biệt những giá trị cốt lõi với các quan niệm, tập quán không còn phù hợp. Lòng hiếu thảo cần gắn với sự quan tâm và trách nhiệm đối với gia đình, nhưng không đồng nghĩa với việc từ bỏ chính kiến chính đáng của mỗi cá nhân. Sự kính trọng người thầy phải đi cùng trách nhiệm nghề nghiệp và không thể trở thành lý do ngăn cản người học phản ánh những sai phạm. Tinh thần cộng đồng cần được phát huy trên cơ sở tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi người; kỷ luật trong giáo dục cũng phải bảo đảm tính công bằng, nhân văn và hướng đến sự tiến bộ. Như vậy, kế thừa truyền thống không phải là giữ nguyên mọi khuôn mẫu của quá khứ, mà là phát huy những giá trị nhân văn, đồng thời khắc phục những hạn chế hình thành trong những điều kiện lịch sử nhất định.

Yêu cầu kết hợp giữa kế thừa và đổi mới cũng được thể hiện trong các định hướng phát triển giáo dục và văn hóa của Việt Nam. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng xác định yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Trong khi đó, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Đặt trong mối liên hệ với truyền thống giáo dục dân tộc, những định hướng này cho thấy việc gìn giữ các giá trị văn hóa không tách rời yêu cầu đổi mới nội dung, phương pháp và môi trường giáo dục. Các giá trị như hiếu học, nhân nghĩa, trách nhiệm và tinh thần cộng đồng cần được chuyển hóa thành những phẩm chất, năng lực và cách ứng xử phù hợp với đời sống hiện đại.

Nhìn từ tiến trình lịch sử, triết lý giáo dục Việt Nam không phải là một hệ thống bất biến được hình thành trọn vẹn từ buổi đầu, mà là kết quả của quá trình bồi đắp, điều chỉnh và phát triển qua nhiều thời kỳ. Từ giáo dục trong gia đình và cộng đồng, nền giáo dục khoa cử, các phong trào canh tân đến sự hình thành và phát triển của nền giáo dục cách mạng, mỗi giai đoạn đều để lại những giá trị, thành tựu và giới hạn riêng. Nhận diện đầy đủ tiến trình ấy giúp tránh cả hai khuynh hướng tuyệt đối hóa truyền thống hoặc xem nhẹ di sản lịch sử. Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại, mà là xác định những giá trị có khả năng tiếp tục định hướng sự phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh mới. Một nền giáo dục có cội nguồn văn hóa vững chắc cần đồng thời nuôi dưỡng bản sắc dân tộc, khuyến khích tư duy độc lập, tiếp thu tri thức mới và không ngừng đổi mới để đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội.

Từ cội nguồn văn hóa đến yêu cầu xây dựng triết lý giáo dục Việt Nam
Nhìn lại tiến trình lịch sử giáo dục dân tộc, có thể nhận diện ba dòng giá trị nổi bật: coi trọng sự học, đề cao việc rèn luyện nhân cách và gắn trách nhiệm cá nhân với gia đình, cộng đồng, đất nước. Những giá trị này được hình thành và bồi đắp qua nhiều thời kỳ, trong những điều kiện lịch sử và xã hội khác nhau. Dù không phải lúc nào cũng được thể hiện đầy đủ và nhất quán, chúng vẫn góp phần tạo nên nền tảng văn hóa của giáo dục Việt Nam. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng triết lý giáo dục vừa bắt nguồn từ bản sắc dân tộc, vừa tiếp thu có chọn lọc những thành tựu tiến bộ của nhân loại. Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là khép kín trước cái mới, mà là phát huy những giá trị có ý nghĩa lâu dài trong mối quan hệ với yêu cầu phát triển của thời đại.

Tuy nhiên, kế thừa truyền thống chỉ thực sự có ý nghĩa khi lịch sử được nhìn nhận một cách khách quan, tránh khuynh hướng lý tưởng hóa hoặc ca ngợi một chiều. Bên cạnh những thành tựu đáng trân trọng, lịch sử giáo dục Việt Nam cũng ghi nhận sự bất bình đẳng trong cơ hội học tập, những hạn chế của lối học nặng về khoa cử và các tập quán không còn phù hợp với yêu cầu phát triển con người. Nhận diện những giới hạn ấy không làm giảm giá trị của truyền thống, mà giúp xác định rõ hơn những gì cần gìn giữ, điều chỉnh và vượt qua. Vì vậy, việc giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử và văn hóa dân tộc cần dựa trên tư liệu xác thực, lập luận khoa học và sự hiểu biết về bối cảnh lịch sử. Niềm tự hào dân tộc chỉ có thể trở thành nền tảng bền vững khi được xây dựng trên nhận thức đúng đắn và tinh thần nhìn nhận lịch sử một cách toàn diện.

Từ nhận thức đó, việc phát huy truyền thống cần được cụ thể hóa trong mục tiêu, nội dung và môi trường giáo dục hiện nay. Tinh thần hiếu học phải gắn với việc bảo đảm cơ hội học tập, phát triển năng lực tự học và nuôi dưỡng ý thức học tập suốt đời. Tôn sư trọng đạo cần được thể hiện qua sự tôn trọng nghề dạy học, nâng cao phẩm chất và năng lực của đội ngũ nhà giáo, đồng thời xây dựng quan hệ thầy trò dựa trên trách nhiệm và sự tôn trọng lẫn nhau. Giá trị nhân nghĩa cần được bồi đắp thông qua tính trung thực, lòng nhân ái và tinh thần sẻ chia; ý thức cộng đồng cần chuyển hóa thành trách nhiệm công dân, sự tôn trọng pháp luật và những hành động thiết thực vì lợi ích chung. Khi được chuyển hóa thành phẩm chất, năng lực và hành vi cụ thể, các giá trị truyền thống mới thực sự góp phần hình thành con người Việt Nam hiện đại.

Trên nền tảng ấy, việc xây dựng triết lý giáo dục Việt Nam cần hướng đến sự kết hợp hài hòa giữa chiều sâu văn hóa dân tộc và yêu cầu phát triển của xã hội hiện đại. Triết lý ấy phải xác định rõ mục tiêu giáo dục con người, mối quan hệ giữa tri thức và đạo đức, giữa phát triển năng lực cá nhân và trách nhiệm xã hội, giữa gìn giữ bản sắc và chủ động tiếp thu tinh hoa nhân loại. Từ giáo dục trong gia đình, cộng đồng đến nền giáo dục khoa cử, các phong trào canh tân và sự hình thành, phát triển của nền giáo dục cách mạng, lịch sử cho thấy giáo dục luôn vận động cùng những biến đổi của đất nước. Xuyên suốt quá trình đó là yêu cầu không ngừng suy nghĩ về việc đào tạo con người như thế nào và hướng đến những mục tiêu gì. Trong bối cảnh hiện nay, câu trả lời cần đặt con người ở vị trí trung tâm, kết hợp bồi dưỡng đạo đức, phát triển tri thức, năng lực sáng tạo, khả năng lao động, trách nhiệm công dân và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc.

Từ cội nguồn văn hóa đến yêu cầu đổi mới giáo dục hôm nay, vấn đề cốt lõi không phải là lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại, mà là làm cho những giá trị tốt đẹp của dân tộc tiếp tục được nuôi dưỡng và phát triển trong những điều kiện mới. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đặc biệt là quan niệm về mối quan hệ giữa đức và tài, vai trò của giáo dục đối với sự hình thành con người và ý nghĩa lâu dài của sự nghiệp trồng người. Những nội dung này sẽ được tập trung phân tích trong kỳ tiếp theo, qua đó góp phần làm rõ hơn nền tảng tư tưởng và định hướng phát triển triết lý giáo dục Việt Nam.

Thế Nguyễn – Minh Văn