Ngày 23/2/1950, tại ga Saint-Pierre-des-Corps, miền Trung nước Pháp, một đoàn tàu chở đầy xe tăng, xe bọc thép rầm rập lăn bánh, hướng ra các bến cảng để vượt đại dương, tiến tới chiến trường Đông Dương. Những cỗ máy chiến tranh ấy đang trên đường đến Việt Nam. Nhưng khi đoàn tàu vừa vào ga, hàng trăm người biểu tình đã tràn xuống đường ray, quyết chặn bước đoàn tàu. Giữa tiếng còi rít chói tai, khi đầu tàu vẫn lao tới, một cô gái trẻ bất ngờ nằm rạp xuống, vắt ngang thân mình qua hai thanh ray sắt, lấy chính cơ thể làm rào chắn trước đoàn tàu chiến tranh.
Cô gái ấy tên là Raymonde Dien, một nhân viên đánh máy vừa tròn 20 tuổi, mới kết hôn được bảy tháng. Không vũ khí, không bom mìn, cô chọn cách đối mặt với cỗ máy chiến tranh bằng chính thân thể mình. Người lái tàu buộc phải phanh gấp. Bánh sắt nghiến trên đường ray, tiếng kim loại rít lên giữa không trung căng thẳng. Đoàn tàu dừng lại khi cô gái vẫn nằm chắn ngang đường ray, chỉ cách đầu tàu một khoảng cách mong manh.
Ba tháng sau, Raymonde phải ra trước Tòa án Quân sự Pháp. Từ một cuộc biểu tình ngăn đoàn tàu chở vũ khí sang Đông Dương, hành động của cô trở thành tâm điểm của một vụ án gây chấn động dư luận, phơi bày những chia rẽ sâu sắc trong lòng xã hội Pháp về cuộc chiến ở Việt Nam.
Raymonde Huberdeau, tên thời con gái của Raymonde Dien, sinh năm 1929 trong một gia đình thợ mộc nghèo. Tuổi thơ của cô in đậm những mất mát do chiến tranh gây ra: cha bị bắt làm tù binh, gia đình ly tán. Chiến tranh không còn là những dòng tin trên báo hay những lời kể xa xôi; nó đã hiện diện trong chính cuộc sống của cô.
Năm 1949, Raymonde kết hôn với Paul Dien, một công nhân cơ khí từng trực tiếp cầm súng chiến đấu chống phát xít Đức. Gia đình chồng cô cũng mang những vết thương sâu sắc của thời cuộc: có người bị phát xít xử tử, có người bị đày vào trại tập trung.
Nước Pháp vừa bước ra khỏi những năm tháng đen tối của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng ở Đông Dương, một cuộc chiến khác vẫn tiếp diễn. Chính quyền Pháp tiếp tục đưa binh lính và vũ khí sang Việt Nam, nơi người dân đang đấu tranh giành độc lập. Với Raymonde, ký ức về những đau thương do chiến tranh gây ra khiến việc tiếp tục đưa vũ khí đến một chiến trường khác trở thành điều không thể chấp nhận.
Tháng 2/1950, khi Đảng Cộng sản Pháp phát động phong trào biểu tình nhằm ngăn chặn các đoàn tàu chở vũ khí sang Đông Dương, Raymonde có mặt tại ga Saint-Pierre-des-Corps. Cô không hành động đơn độc hay trong một phút bốc đồng, mà tham gia cùng hàng trăm công nhân và người biểu tình. Theo ghi chép của nhà nghiên cứu Michèle Pedinielli, một cán bộ tên René Jannelle cũng nằm trên đường ray cùng cô.
Đoàn tàu cuối cùng phải dừng lại. Theo tài liệu do tổ chức Secours populaire français xuất bản năm 1950, sau sự việc, Raymonde Dien đã nói lời cảm ơn người lái tàu, tên Souedet.
Trên đường ray hôm ấy, hai con người đứng ở hai phía của một tình thế ngặt nghèo: một người làm nhiệm vụ vận chuyển vũ khí đến chiến trường, một người quyết ngăn những vũ khí ấy tiếp tục hành trình. Không ai muốn máu đổ. Và trong khoảnh khắc đoàn tàu dừng lại, hành động phản chiến của Raymonde đã góp phần biến một cuộc đối đầu tưởng chừng có thể kết thúc trong thảm kịch thành một sự kiện gây tiếng vang vượt khỏi nhà ga nhỏ ở miền Trung nước Pháp.
Nhưng đoàn tàu đã dừng không có nghĩa là câu chuyện kết thúc. Chỉ vài tháng sau, Raymonde Dien phải đối mặt với tòa án Pháp. Từ đường ray xe lửa đến phòng xử án, cuộc đấu tranh của cô bước sang một chặng khác, nơi không chỉ hành động của một cô gái trẻ bị đưa ra phán xét, mà cả thái độ của nước Pháp trước cuộc chiến ở Đông Dương cũng trở thành vấn đề gây tranh cãi.
Khi những người chống phát xít nổi giận
Ngay trong ngày 23/2/1950, cảnh sát ập đến bắt Raymonde Dien. Cô gái nhân viên đánh máy vừa tròn 20 tuổi, không mang theo vũ khí, bỗng trở thành bị cáo và bị giam tại pháo đài Hâ ở Bordeaux, nơi từng được phát xít Đức sử dụng để giam giữ những người Pháp yêu nước trong thời kỳ chiếm đóng.
Ngày 31/5/1950, Raymonde đứng trước Tòa án Quân sự Bordeaux. Theo tường thuật của báo Le Monde ngày 1/6/1950, cảnh sát cơ động Pháp (CRS) phải triển khai lực lượng dày đặc bên ngoài tòa án để đối phó với các cuộc biểu tình phản đối phiên xử.
Trong phòng xử, trước câu hỏi gay gắt của chủ tọa về lý do nằm chắn ngang đường ray, cô gái trẻ trả lời bình thản: “Parce que j’ai horreur de la guerre. (Bởi vì tôi ghê sợ chiến tranh!)”
Một câu trả lời ngắn gọn, không biện hộ dài dòng, cũng không né tránh. Với Raymonde, hành động của cô bắt nguồn từ sự phản đối chiến tranh, chứ không phải ý định gây thương tích cho bất kỳ ai.
Sự căng thẳng càng tăng khi phía công tố đề cập đến việc người lái tàu lẽ ra có thể dùng hơi nước nóng để xua đuổi những người biểu tình khỏi đường ray. Người lái tàu lập tức phản bác: đoàn tàu của ông là tàu điện, không phải tàu hơi nước. Màn đối đáp ấy phơi bày sự phi lý trong lập luận của bên công tố, đồng thời khiến phiên xử càng thu hút sự chú ý của dư luận.
Nhưng tâm điểm của phiên tòa không chỉ nằm ở lời khai của cô gái trẻ. Những nhân chứng xuất hiện sau đó đã đưa vụ án vượt xa khuôn khổ một hành vi cản trở giao thông đường sắt.
Marie-Claude Vaillant-Couturier, nghị sĩ Pháp và cựu tù nhân trại tập trung Auschwitz, bước lên bục nhân chứng. Từng trải qua sự tàn bạo của chủ nghĩa phát xít, bà đặt hành động của Raymonde vào một câu hỏi lớn hơn về quyền tự vệ và quyền độc lập của các dân tộc: nếu người Pháp từng đứng lên cầm súng chống quân chiếm đóng Đức để bảo vệ đất nước mình, tại sao người Việt Nam lại không có quyền đấu tranh bảo vệ nền độc lập của họ?
Lập luận ấy chạm đến một nghịch lý khó né tránh: nước Pháp từng chiến đấu để thoát khỏi ách chiếm đóng, nhưng nay lại tiếp tục tiến hành chiến tranh tại Đông Dương, nơi người Việt Nam đang đấu tranh giành độc lập.
Theo những ghi chép về phiên xử, sự phản đối chiến tranh còn vang lên từ những người mẹ Pháp có con hy sinh tại Đông Dương. Nỗi đau mất con khiến họ lên tiếng chất vấn ý nghĩa của cuộc chiến và cái giá mà những gia đình bình thường phải trả.
Từ một cô gái nằm chắn đường ray, phiên tòa dần trở thành nơi đối đầu giữa hai cách nhìn về cuộc chiến ở Đông Dương: một bên đặt hành động của Raymonde dưới lăng kính pháp luật, bên kia chất vấn tính chính đáng của chính cuộc chiến mà những đoàn tàu vũ khí đang góp phần duy trì.
Raymonde đến tòa với tư cách bị cáo. Nhưng những tiếng nói vang lên trong phòng xử đã khiến công chúng phải nhìn xa hơn số phận của một người phụ nữ trẻ để đối diện với câu hỏi về tự do, độc lập và sự nhất quán của nước Pháp sau chiến tranh.
Bức tranh của người họa sĩ Việt Nam
Rạng sáng 1/6/1950, Raymonde Dien bị tuyên án một năm tù giam. Theo một số tài liệu tiểu sử của Pháp, cô còn bị tước quyền công dân trong 15 năm. Từ một cuộc biểu tình nhằm ngăn đoàn tàu chở vũ khí sang Đông Dương, cô gái 20 tuổi phải trả giá bằng những tháng ngày sau song sắt.
Báo Le Monde ngày 1/6/1950 đưa tin về bản án, trong đó hành động của Raymonde được quy vào tội phá hoại khí tài chiến tranh. Trớ trêu thay, cô không phá hỏng bất kỳ cỗ máy nào. Điều cô làm là nằm chắn ngang đường ray, tìm cách ngăn những vũ khí ấy tiếp tục hành trình đến chiến trường Việt Nam.
Nhưng bản án không khép lại câu chuyện. Phong trào phản đối chiến tranh và những lời kêu gọi trả tự do cho Raymonde tiếp tục lan rộng. Ngày 27/12/1950, Le Monde đưa tin cô được trả tự do tạm thời, sau khoảng 10 tháng bị giam giữ. Trên đường trở về quê nhà, Raymonde được đông đảo người dân đón chào. Hành động của cô đã vượt khỏi khuôn khổ một vụ án hình sự, trở thành biểu tượng của phong trào phản chiến tại Pháp.
Cũng trong ngày 27/12 ấy, cộng đồng người Việt tại Pháp tổ chức một buổi đón tiếp Raymonde. Giữa những lời chào mừng và sự sẻ chia, một món quà đặc biệt được trao tận tay cô: bức tranh “Un tableau pour la Paix — Bức tranh vì hòa bình” của họa sĩ Việt Nam Vũ Cao Đàm.
Bức tranh khắc họa hình ảnh một người mẹ Việt Nam và một người phụ nữ Pháp cùng che chở cho một đứa trẻ, bên cạnh cánh chim bồ câu — biểu tượng của hòa bình. Không cần những lời diễn thuyết dài dòng, hình ảnh ấy gửi gắm một thông điệp giản dị: vượt qua biên giới và những khác biệt dân tộc, con người vẫn có thể gặp nhau trong khát vọng bảo vệ sự sống, gìn giữ hòa bình và chấm dứt chiến tranh.
Món quà ấy còn mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh lịch sử năm 1950. Một cô gái Pháp vừa bị kết án vì ngăn đoàn tàu chở vũ khí sang Việt Nam, nay được cộng đồng người Việt trao tặng tác phẩm của một họa sĩ Việt Nam. Giữa những chia rẽ do chiến tranh tạo ra, bức tranh trở thành nhịp cầu nối những con người đứng về phía hòa bình.
Theo thông tin về lịch sử sở hữu tác phẩm, gia đình Raymonde đã gìn giữ bức tranh suốt khoảng 70 năm, trước khi tác phẩm xuất hiện tại một phiên đấu giá Drouot ở Paris năm 2022.
Từ đường ray ở Saint-Pierre-des-Corps đến phòng xử án Bordeaux, rồi đến bức tranh được trao tặng trong ngày cô trở về với tự do, câu chuyện của Raymonde Dien được nối dài bằng những hình ảnh khác nhau. Nếu hành động nằm chắn trước đoàn tàu là lời phản đối chiến tranh bằng chính thân thể, thì bức tranh của Vũ Cao Đàm lại cất lên một lời nhắn gửi bằng nghệ thuật: giữa những mất mát do chiến tranh gây ra, tình đoàn kết và khát vọng hòa bình vẫn có thể vượt qua mọi đường biên.
Ngày 19/8/2022, Raymonde Dien qua đời ở tuổi 93. Hơn bảy thập niên trước, cô gái 20 tuổi ấy từng nằm xuống đường ray ở Saint-Pierre-des-Corps, lấy thân mình chặn đoàn tàu chở vũ khí sang Đông Dương. Cô không thể một mình ngăn guồng máy chiến tranh. Đoàn tàu rồi vẫn tiếp tục hành trình, cuộc chiến ở Việt Nam vẫn kéo dài. Nhưng hành động của Raymonde đã vượt xa khoảnh khắc đoàn tàu dừng bánh: nó đặt ra trước xã hội Pháp một câu hỏi không dễ né tránh — người ta có thể nhân danh điều gì để đưa vũ khí đến một đất nước đang đấu tranh giành độc lập?
Lịch sử thường được kể qua những đạo quân, những vị tướng và những trận đánh làm thay đổi vận mệnh quốc gia. Nhưng đôi khi, lịch sử còn được đánh dấu bởi một con người bình thường, trong một khoảnh khắc tưởng như tuyệt vọng, quyết định không đứng nhìn điều mình tin là sai trái. Raymonde chỉ là một nữ nhân viên đánh máy trẻ tuổi, không quyền lực, không vũ khí, không có khả năng xoay chuyển cục diện chiến tranh. Thứ duy nhất cô có thể đặt ra trước đoàn tàu là chính thân thể mình — và niềm tin rằng không thể nhân danh hòa bình để làm ngơ trước chiến tranh, cũng không thể nhân danh tự do của dân tộc này để phủ nhận quyền tự do của một dân tộc khác.
Điều còn lại sau hành động ấy không chỉ là câu chuyện về lòng can đảm của một cô gái Pháp. Đó còn là lời nhắc nhở rằng giữa những đối đầu do lịch sử và chính trị tạo ra, lương tri con người vẫn có thể tìm thấy tiếng nói chung. Raymonde đứng về phía những người Việt Nam xa lạ không phải vì họ cùng ngôn ngữ hay cùng quê hương với cô, mà bởi cô nhận ra ở họ khát vọng tự do mà chính dân tộc mình từng đấu tranh để giành lại.
Bởi vậy, câu chuyện Raymonde Dien không nên chỉ được nhớ như một giai thoại về người phụ nữ nằm chắn đường ray. Nó còn là một lát cắt của lịch sử phản chiến Pháp, nơi những người dân bình thường đã lên tiếng chất vấn cuộc chiến nhân danh đất nước mình. Và bức tranh hòa bình của họa sĩ Vũ Cao Đàm trao tặng cô càng làm sáng rõ ý nghĩa ấy: giữa một người mẹ Việt Nam và một người phụ nữ Pháp cùng che chở cho đứa trẻ, không có đường biên nào ngăn cách khát vọng bảo vệ sự sống.
Hơn bảy mươi năm đã trôi qua. Raymonde Dien không còn, nhưng câu hỏi mà hành động của cô đặt ra vẫn còn nguyên giá trị: khi chiến tranh được tiến hành nhân danh những mục tiêu lớn lao, ai sẽ lên tiếng bảo vệ những con người phải gánh chịu hậu quả của nó?
Lương tri không có biên giới. Và nhân dân Pháp không đồng nhất với những chính quyền đã đưa đất nước họ vào cuộc chiến ở Việt Nam. Trong những năm tháng đau thương ấy, đã có những người Pháp đứng về phía nhân dân Việt Nam, cùng lên tiếng vì độc lập, tự do và hòa bình. Câu chuyện của Raymonde Dien là một minh chứng cho tình đoàn kết ấy — và cho niềm tin rằng, ngay cả khi không thể lập tức ngăn bánh một cỗ máy chiến tranh, một hành động can đảm vẫn có thể để lại dấu ấn lâu dài trong lịch sử và trong lương tri con người.
Daisy Ng.
Nguồn tư liệu tham khảo:
– Hồ sơ Pháp xuất bản năm 1950: Raymonde Dien – Héroïne de la paix, symbole du combat pour la justice et la liberté, do Secours populaire français và Union des Femmes Françaises xuất bản.
– Báo Le Monde, ngày 1/6/1950, ngày 2/6/1950, ngày 27/12/1950.
– RetroNews – Thư viện Quốc gia Pháp: Michèle Pedinielli, Le jour où Raymonde Dien se coucha sur les voies contre la guerre en Indochine.
– Ciné-Archives – Kho lưu trữ điện ảnh Đảng Cộng sản Pháp: Phim Témoignage de Raymonde Dien sur la manifestation du 23 février 1950, đạo diễn Dominique Maugars, năm 2010.
– Hôtel Drouot, Paris, năm 2022: Hồ sơ bức tranh Un tableau pour la Paix của Vũ Cao Đàm, sáng tác khoảng năm 1949-1950, được trao tặng Raymonde Dien ngày 27/12/1950.
– Hội Hữu nghị Pháp – Việt (AAFV): Thông báo về sự qua đời của Raymonde Dien, năm 2022, cùng tư liệu tiểu sử.
Lưu ý : Một bản tin của Le Monde ngày 27/12/1950 ghi ngày chặn tàu là 22/2, trong khi đa số nguồn chuyên khảo, tư liệu nhân chứng và địa phương ghi ngày 23/2/1950. Bài viết sử dụng ngày 23/2. Các nguồn cũng ghi khác nhau về ngày trả tự do trong khoảng 24-25/12/1950, nên bài chỉ xác định vào cuối tháng 12/1950.
