Ngày 25/8/2026, tại Diễn đàn Hợp tác lần thứ 17 ở Singapore, Indonesia, Malaysia và Singapore ra tuyên bố chung tái khẳng định cam kết bảo đảm eo biển Malacca và Singapore luôn tự do, thông suốt, an toàn cho vận tải biển quốc tế, phù hợp với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) và luật pháp quốc tế.
Phát biểu tại Diễn đàn Hợp tác lần thứ 17 ở Singapore, Bộ trưởng Giao thông Singapore Jeffrey Siow nhấn mạnh những diễn biến gần đây cho thấy việc duy trì các tuyến hàng hải quốc tế tự do, an toàn và thông suốt không phải là điều có thể xem là hiển nhiên. Đằng sau sự vận hành liên tục của các tuyến giao thương trên biển là hệ thống luật pháp quốc tế, năng lực quản trị hàng hải và sự phối hợp giữa các quốc gia.
Thông điệp này đặc biệt có ý nghĩa đối với eo biển Malacca và Singapore, một trong những tuyến hàng hải chiến lược quan trọng nhất thế giới. Tại diễn đàn, Indonesia, Malaysia và Singapore tái khẳng định cam kết bảo đảm hai eo biển luôn tự do, thông suốt và an toàn đối với vận tải biển quốc tế, phù hợp với Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 và luật pháp quốc tế.
“Huyết mạch” của thương mại và năng lượng toàn cầu
Nằm trên tuyến đường biển nối Ấn Độ Dương với Biển Đông và Thái Bình Dương, eo biển Malacca và Singapore giữ vị trí đặc biệt trong mạng lưới thương mại toàn cầu. Đây là cửa ngõ hàng hải quan trọng kết nối các nền kinh tế Đông Á và Đông Nam Á với Trung Đông, châu Âu và châu Phi.
Mỗi năm, hơn 100.000 lượt tàu đi qua hai eo biển, vận chuyển gần 1/4 thương mại hàng hải toàn cầu và gần 1/3 nguồn cung dầu khí thế giới. Những con số này cho thấy tầm quan trọng của tuyến đường không chỉ đối với ba quốc gia ven eo biển mà còn đối với hoạt động sản xuất, thương mại và an ninh năng lượng của nhiều nền kinh tế trên thế giới.
Đặc điểm địa lý của khu vực đồng thời đặt ra những thách thức lớn về quản trị hàng hải. Mật độ tàu thuyền cao, không gian lưu thông tại một số khu vực hạn chế, cùng sự đa dạng về chủng loại và kích thước tàu khiến yêu cầu bảo đảm an toàn hàng hải ngày càng cao.
Vì vậy, một sự cố nghiêm trọng xảy ra trên tuyến đường này không chỉ là vấn đề cục bộ. Gián đoạn kéo dài có thể ảnh hưởng đến lịch trình vận tải, làm gia tăng chi phí logistics, tác động đến nguồn cung năng lượng và tạo hiệu ứng dây chuyền đối với các chuỗi cung ứng vốn có mức độ liên kết ngày càng chặt chẽ.
Chính trong bối cảnh đó, phát biểu của Bộ trưởng Jeffrey Siow về việc không thể coi các tuyến hàng hải thông suốt là điều đương nhiên cho thấy một cách tiếp cận rộng hơn: tự do và an toàn hàng hải cần được duy trì bằng luật lệ, năng lực quản trị và hợp tác thường xuyên giữa những quốc gia có lợi ích liên quan.
Công nghệ mới đi cùng những yêu cầu mới
Tại diễn đàn kéo dài hai ngày, các bên thảo luận nhiều đề xuất nhằm củng cố an toàn và tính bền vững của hoạt động hàng hải tại eo biển Malacca và Singapore.
Một trọng tâm là việc triển khai an toàn các công nghệ mới và nhiên liệu thay thế trong lĩnh vực vận tải biển. Quá trình số hóa, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), các phương tiện hỗ trợ hàng hải thế hệ mới và chuyển đổi sang những loại nhiên liệu có mức phát thải thấp hơn đang tạo ra cơ hội nâng cao hiệu quả vận hành và thúc đẩy quá trình khử carbon của ngành hàng hải.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của công nghệ và nhiên liệu mới cũng kéo theo những yêu cầu mới về tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực con người, quản lý rủi ro và phối hợp ứng phó sự cố. Đối với một tuyến hàng hải có mật độ tàu thuyền đặc biệt cao như Malacca và Singapore, việc áp dụng công nghệ mới vì thế cần song hành với các cơ chế bảo đảm an toàn phù hợp.
Cùng với các giải pháp công nghệ, những dự án kỹ thuật nhằm tăng cường an toàn hàng hải tiếp tục được triển khai. Mục tiêu không chỉ là giảm nguy cơ xảy ra tai nạn mà còn nâng cao khả năng phát hiện, phòng ngừa và phối hợp xử lý các sự cố có thể ảnh hưởng tới hoạt động hàng hải và môi trường biển.
Gần hai thập kỷ xây dựng cơ chế hợp tác
Những nỗ lực trên được đặt trong khuôn khổ Cơ chế Hợp tác về eo biển Malacca và Singapore do Indonesia, Malaysia và Singapore thiết lập năm 2007. Cơ chế này tạo nền tảng để ba quốc gia ven eo biển phối hợp với các quốc gia sử dụng eo biển, ngành vận tải biển, các tổ chức quốc tế và những bên liên quan khác trong các vấn đề về an toàn hàng hải và bảo vệ môi trường.
Điểm đáng chú ý là cơ chế được Singapore đánh giá là mô hình đầu tiên và duy nhất triển khai Điều 43 của UNCLOS, trong đó đề cập sự hợp tác giữa quốc gia ven eo biển và quốc gia sử dụng eo biển trong việc thiết lập, duy trì các phương tiện bảo đảm an toàn, hỗ trợ hàng hải cũng như phòng ngừa, giảm thiểu và kiểm soát ô nhiễm từ tàu thuyền.
Cách tiếp cận này giúp dung hòa hai nhóm lợi ích gắn bó chặt chẽ với nhau: quyền và trách nhiệm của các quốc gia ven eo biển với lợi ích của cộng đồng quốc tế trong việc duy trì một tuyến hàng hải an toàn và hiệu quả.
Sau gần hai thập kỷ vận hành, cơ chế hợp tác vì vậy không chỉ cung cấp một diễn đàn trao đổi. Giá trị quan trọng hơn nằm ở việc hình thành một khuôn khổ để những bên hưởng lợi từ tuyến hàng hải có thể cùng đóng góp nguồn lực, kinh nghiệm và giải pháp nhằm duy trì hoạt động ổn định của tuyến đường.
Tại diễn đàn năm nay, Indonesia, Malaysia và Singapore một lần nữa tái khẳng định cam kết với khuôn khổ này, đồng thời ghi nhận những đóng góp lâu dài của các quốc gia sử dụng eo biển và các bên liên quan, khuyến khích họ tiếp tục tham gia các chương trình hợp tác.
Từ an toàn eo biển đến khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng
Ý nghĩa của cam kết lần này vượt ra ngoài phạm vi quản lý một tuyến đường biển. Trong một nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc sâu sắc vào vận tải biển, khả năng duy trì các tuyến hàng hải chiến lược an toàn và thông suốt có quan hệ trực tiếp với khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Eo biển Malacca và Singapore là một ví dụ điển hình: lợi ích của các quốc gia ven biển, quốc gia sử dụng eo biển, doanh nghiệp vận tải, các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng và những trung tâm sản xuất lớn đều hội tụ trên cùng một tuyến đường.
Điều đó cũng có nghĩa không một quốc gia đơn lẻ nào có thể giải quyết đầy đủ những thách thức tại đây. An toàn hàng hải, ô nhiễm môi trường, sự cố tàu thuyền, chuyển đổi năng lượng hay việc đưa công nghệ mới vào vận hành đều mang tính xuyên biên giới và đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều chủ thể.
Từ góc độ này, cơ chế hợp tác giữa Indonesia, Malaysia và Singapore có ý nghĩa như một phương thức chia sẻ trách nhiệm: các quốc gia ven eo biển giữ vai trò trung tâm trong quản lý và bảo đảm an toàn, trong khi những quốc gia và ngành kinh tế hưởng lợi từ tuyến hàng hải cùng tham gia đóng góp cho việc duy trì tuyến đường.
Quan trọng hơn, việc ba nước tiếp tục đặt UNCLOS và luật pháp quốc tế ở vị trí nền tảng cho thấy bảo đảm tự do, an toàn và thông suốt của các tuyến hàng hải không chỉ phụ thuộc vào năng lực kỹ thuật. Một trật tự hàng hải ổn định còn cần những quy tắc được thừa nhận, cơ chế hợp tác có khả năng hoạt động lâu dài và lòng tin giữa các bên liên quan.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng nhạy cảm trước các cú sốc địa chính trị, thiên tai, sự cố hàng hải và đứt gãy chuỗi cung ứng, giá trị của những cơ chế như vậy càng trở nên rõ nét. Bảo đảm cho tàu thuyền tiếp tục đi qua Malacca và Singapore an toàn không đơn thuần là giữ thông một tuyến đường biển; đó còn là góp phần duy trì dòng chảy hàng hóa, năng lượng và nguyên liệu giữa những trung tâm kinh tế lớn của thế giới.
Sau gần hai thập kỷ kể từ khi khuôn khổ hợp tác được thiết lập, thách thức đối với eo biển Malacca và Singapore đang chuyển từ bài toán chủ yếu về an toàn hàng hải sang một chương trình nghị sự rộng hơn, bao gồm chuyển đổi xanh, công nghệ mới, bảo vệ môi trường và khả năng chống chịu trước những rủi ro mới.
Cam kết của Indonesia, Malaysia và Singapore tại Diễn đàn Hợp tác lần thứ 17 có thể được nhìn nhận trên hai tầng ý nghĩa: trước mắt là tiếp tục bảo đảm một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới vận hành an toàn, thông suốt; lâu dài là củng cố một mô hình hợp tác dựa trên luật pháp quốc tế, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích giữa quốc gia ven biển với cộng đồng sử dụng eo biển.
Trong một thế giới mà chỉ một điểm nghẽn hàng hải cũng có thể tạo ra tác động cách xa hàng nghìn kilomet, duy trì sự thông suốt của Malacca và Singapore vì thế không chỉ là lợi ích của ba quốc gia ven eo biển. Đó là một phần của nỗ lực bảo vệ tính ổn định và khả năng chống chịu của hệ thống thương mại hàng hải toàn cầu.
Thế Nguyễn