Ngày 8/8/2026, Bộ trưởng Thương mại Indonesia Budi Santoso cho biết cuộc họp Bộ trưởng Thương mại BRICS kết thúc mà không ra tuyên bố chung, dù các bên thống nhất về phần lớn nội dung nghị sự, cho thấy khó khăn trong việc xây dựng lập trường chung giữa bối cảnh căng thẳng địa chính trị đang định hình lại thương mại toàn cầu. Indonesia đồng thời tìm kiếm một hiệp định thương mại ưu đãi với Mercosur, trong khi đàm phán IEU-CEPA vẫn ít tiến triển.
Theo ANN (12/8), Cuộc họp cấp bộ trưởng BRICS diễn ra tại Jaipur, Ấn Độ trong hai ngày 6-7/8, tập trung thảo luận các biện pháp củng cố một hệ thống thương mại mở, bao trùm và dựa trên luật lệ, với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) giữ vai trò trung tâm. Các nước thành viên cũng thúc đẩy hợp tác nhằm hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) mở rộng hoạt động ra thị trường quốc tế, đồng thời xây dựng các chuỗi giá trị toàn cầu có khả năng chống chịu tốt hơn, qua đó thúc đẩy mở cửa thị trường và đa dạng hóa nền kinh tế.
Phát biểu tại cuộc họp, Bộ trưởng Thương mại Indonesia Budi Santoso nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ thông qua một WTO mạnh mẽ, bao trùm và có khả năng thích ứng. Theo ông, BRICS cần tiếp tục triển khai các chương trình hợp tác cụ thể, tạo ra lợi ích thiết thực cho tăng trưởng và phát triển của các nền kinh tế đang phát triển.
Là thành viên mới của BRICS và theo đuổi đường lối không liên kết, Indonesia kêu gọi khối tập trung vào những lĩnh vực hợp tác có thể mang lại lợi ích lớn nhất cho các thành viên. Jakarta đồng thời cảnh báo xu hướng phân mảnh ngày càng sâu sắc của nền kinh tế toàn cầu có thể làm gia tăng tính mong manh của hệ thống thương mại quốc tế.
Theo ông Budi, các biện pháp tự bảo vệ kinh tế có thể là phản ứng tự nhiên của các quốc gia trước môi trường bất ổn gia tăng. Tuy nhiên, nếu xu hướng này tiếp diễn và mở rộng, thế giới có nguy cơ trở nên chia rẽ hơn, dễ tổn thương hơn và suy giảm khả năng phối hợp để giải quyết các thách thức chung.
“Chúng ta phải tiếp tục cân nhắc những rủi ro tiềm ẩn đằng sau đó. Thế giới có thể trở nên ngày càng chia rẽ, mong manh và giảm khả năng giải quyết các thách thức chung”, ông Budi nói.
Một trong những nội dung được các bộ trưởng thương mại thảo luận là Đồng thuận Jaipur, trong đó đề cập việc xem xét các cơ chế chiết khấu hóa đơn và đánh giá tín dụng trong nội khối BRICS. Indonesia đặc biệt nhấn mạnh nhu cầu cải thiện khả năng tiếp cận tài chính cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa đang hướng tới hoạt động xuất khẩu, coi đây là một trong những điều kiện quan trọng để SME có thể tham gia sâu hơn vào thương mại quốc tế.
Các bộ trưởng cũng ủng hộ việc hoàn thiện Chiến lược Đối tác Kinh tế BRICS 2030. Khuôn khổ này bao trùm nhiều lĩnh vực, từ hệ thống thương mại đa phương, thương mại dịch vụ và phát triển công nghiệp đến phát triển bền vững, qua đó định hướng các chiến lược hợp tác kinh tế và ngành của khối đến hết thập kỷ.
Song song với chương trình nghị sự về thương mại, Indonesia cũng tham dự Hội nghị Bộ trưởng Công nghiệp BRICS, nơi các bên thảo luận những ưu tiên hợp tác trong khuôn khổ Quan hệ Đối tác BRICS về Cách mạng Công nghiệp Mới (PartNIR).
Thứ trưởng Bộ Công nghiệp Indonesia Faisol Riza cho rằng khả năng phục hồi của ngành công nghiệp toàn cầu không còn có thể dựa vào năng lực đầu tư hoặc sản xuất của từng quốc gia riêng lẻ. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng và hoạt động sản xuất ngày càng gắn kết, hợp tác giữa các nền kinh tế trở thành yếu tố then chốt để duy trì và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp.
Hội nghị tập trung vào một số lĩnh vực như phát triển SME, khởi nghiệp, logistics công nghiệp và sản xuất tấm pin năng lượng mặt trời. Về phần mình, Indonesia xác định các cơ hội hợp tác với các thành viên BRICS trong những lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng cao, bao gồm công nghiệp xanh, bán dẫn và kinh doanh nông nghiệp.
Theo ông Faisol, đây là những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược trong việc củng cố khả năng chống chịu của ngành công nghiệp, đồng thời tạo nền tảng cho năng lực cạnh tranh của lĩnh vực sản xuất trong tương lai. Indonesia cũng khẳng định sẵn sàng thúc đẩy các dự án hợp tác cụ thể với các thành viên BRICS nhằm hiện thực hóa những ưu tiên này.
BRICS, ban đầu gồm Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc, sau đó kết nạp Nam Phi, hiện đã mở rộng lên 11 thành viên với sự tham gia của Ai Cập, Ethiopia, Iran, Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Indonesia. Việc mở rộng quy mô giúp BRICS gia tăng sức ảnh hưởng, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức lớn hơn trong việc dung hòa lợi ích và xây dựng lập trường chung giữa các nền kinh tế có ưu tiên phát triển và quan điểm địa chính trị khác biệt.
Trong bối cảnh đó, Trung Quốc dự kiến đảm nhận vai trò chủ tịch luân phiên của BRICS và chủ trì hội nghị thượng đỉnh quan trọng vào năm tới. Điều này sẽ đưa nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào vị trí trung tâm trong quá trình định hình chương trình nghị sự kinh tế và thúc đẩy hợp tác của một BRICS ngày càng mở rộng.
Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Ấn Độ Piyush Goyal cho biết các thành viên BRICS đã đạt được những bước tiến trong việc tăng cường hợp tác kinh tế và thương mại trong nhiệm kỳ chủ tịch kéo dài một năm của Ấn Độ. Ông bày tỏ kỳ vọng các nỗ lực này sẽ tiếp tục được duy trì và mở rộng khi Bắc Kinh tiếp quản vai trò chủ tịch vào năm 2027.
Thỏa thuận bị đình trệ với Mercosur
Song song với việc thúc đẩy hợp tác trong khuôn khổ BRICS, Indonesia đang tìm kiếm một hiệp định thương mại ưu đãi (PTA) với Mercosur, trong bối cảnh các cuộc đàm phán về Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Indonesia-Mercosur (IEU-CEPA) có phạm vi rộng hơn vẫn chưa đạt được nhiều tiến triển.
Mercosur hiện là một thị trường đáng chú ý với khoảng 295 triệu dân và quy mô nền kinh tế khoảng 3.000 tỷ USD, bao gồm Brazil, Argentina, Paraguay, Uruguay, Bolivia và Venezuela, dù Venezuela hiện bị đình chỉ tư cách thành viên. Với Indonesia, việc tăng cường tiếp cận thị trường Nam Mỹ cũng nằm trong chiến lược mở rộng xuất khẩu sang các thị trường phi truyền thống, giảm sự phụ thuộc vào những đối tác lớn như Mỹ và Trung Quốc.
Theo Bộ trưởng Thương mại Indonesia Budi Santoso, những biến động chính trị nội bộ cùng sự khác biệt về ưu tiên kinh tế giữa các thành viên Mercosur đã làm chậm tiến trình đàm phán một hiệp định toàn diện. Trong bối cảnh đó, Jakarta đang xem PTA có phạm vi hẹp hơn như một giải pháp khả thi nhằm tạo động lực cho quan hệ thương mại song phương và khu vực, trước khi tiến tới một khuôn khổ hợp tác kinh tế sâu rộng hơn trong tương lai.
Theo đề xuất mới, Indonesia coi Brazil là “bàn đạp” để đưa các sản phẩm chế tạo tiếp cận thị trường Nam Mỹ, trong khi thị trường tiêu dùng lớn nhất Đông Nam Á có thể trở thành “cửa ngõ” để hàng hóa Brazil thâm nhập khu vực. Cách tiếp cận này phản ánh nỗ lực tận dụng thế mạnh bổ sung giữa hai nền kinh tế, đồng thời tạo nền tảng cho việc mở rộng quan hệ thương mại giữa Indonesia và toàn bộ Mercosur.
Khác với CEPA, vốn thường bao trùm nhiều lĩnh vực và đòi hỏi mức độ cam kết, phối hợp thể chế sâu rộng hơn, PTA có phạm vi hẹp và tập trung vào một số nhóm hàng cụ thể. Cơ chế này cho phép các bên nhanh chóng triển khai các ưu đãi như giảm hoặc miễn thuế quan mà không cần chờ hoàn tất toàn bộ một khuôn khổ hợp tác kinh tế toàn diện.
Indonesia và Mercosur đã thống nhất khung đàm phán IEU-CEPA vào cuối năm 2021, với mục tiêu thúc đẩy xuất khẩu của Indonesia sang các thị trường ngoài Mỹ và Trung Quốc. Trong thời gian qua, Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto và Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva cũng đã thúc đẩy việc đẩy nhanh tiến trình đàm phán, song những khác biệt về lợi ích và ưu tiên giữa các bên vẫn là trở ngại đối với việc sớm đạt được một thỏa thuận toàn diện.
Ngoài Mercosur, Indonesia tiếp tục mở rộng mạng lưới thương mại tại Mỹ Latinh thông qua các hiệp định hợp tác kinh tế với Chile và Peru. Những bước đi này cho thấy Jakarta đang theo đuổi chiến lược đa dạng hóa thị trường, mở rộng không gian xuất khẩu và tăng cường liên kết với các nền kinh tế đang phát triển, trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng chịu tác động từ cạnh tranh địa chính trị và xu hướng phân mảnh kinh tế.
Nhìn chung, những diễn biến tại các cuộc họp BRICS và nỗ lực thúc đẩy quan hệ thương mại với Mercosur cho thấy Indonesia đang theo đuổi chiến lược đa dạng hóa đối tác và mở rộng không gian kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng phân mảnh bởi cạnh tranh địa chính trị. Tuy nhiên, cả BRICS lẫn Mercosur đều cho thấy một thực tế chung: việc mở rộng hợp tác và quy mô thành viên không đồng nghĩa với khả năng dễ dàng đạt được đồng thuận.
Với Indonesia, thách thức không chỉ là tìm kiếm thêm thị trường xuất khẩu, mà còn là tận dụng các khuôn khổ hợp tác mới để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, củng cố chuỗi cung ứng và mở rộng vai trò trong các ngành công nghiệp chiến lược. Việc ưu tiên những thỏa thuận có phạm vi hẹp, khả thi và mang lại lợi ích trước mắt như PTA có thể trở thành bước đệm cho các khuôn khổ hợp tác sâu rộng hơn trong tương lai.
Trong bối cảnh BRICS tiếp tục mở rộng và Trung Quốc chuẩn bị đảm nhận vai trò chủ tịch luân phiên, khả năng dung hòa lợi ích giữa các thành viên sẽ là yếu tố quyết định hiệu quả của chương trình hợp tác kinh tế của khối. Đồng thời, tiến trình đàm phán với Mercosur sẽ là phép thử đối với chiến lược mở rộng ảnh hưởng thương mại của Jakarta tại Mỹ Latinh. Thành công của Indonesia vì vậy sẽ phụ thuộc vào khả năng cân bằng giữa tham vọng hội nhập dài hạn và những bước đi thực dụng, linh hoạt nhằm bảo đảm lợi ích kinh tế cụ thể trong một môi trường thương mại toàn cầu ngày càng bất định.
Daisy Ng