Một con đường, ngôi trường hay công trình công cộng mang tên nhân vật lịch sử thoạt nhìn chỉ là một địa chỉ, nhưng phía sau là sự lựa chọn về ký ức. Khi tên gọi ấy hiện diện hằng ngày trên bản đồ, giấy tờ, biển hiệu và trong đời sống nhiều thế hệ, việc đặt tên không còn đơn thuần là chọn một cái tên, mà là lựa chọn, gìn giữ và truyền tải ký ức xã hội. Vì thế, câu hỏi không chỉ là “đặt tên ai”, mà còn là: căn cứ nào, tiêu chí nào, ai quyết định và xã hội được biết gì về ý nghĩa của tên gọi ấy?
Một cái tên công cộng không chỉ là một địa chỉ
Mỗi ngày, hàng triệu người đi qua những con đường mang tên các nhân vật lịch sử, đưa con đến những ngôi trường mang tên danh nhân, làm việc tại những cơ quan, công trình mang tên những con người đã để lại dấu ấn trong lịch sử. Phần lớn thời gian, chúng ta sử dụng những cái tên ấy một cách tự nhiên, như một địa chỉ quen thuộc. Nhưng phía sau mỗi địa chỉ là một câu chuyện về sự lựa chọn: Ai đã lựa chọn tên gọi ấy? Dựa trên căn cứ nào? Nhằm ghi nhớ điều gì và muốn truyền lại thông điệp nào cho các thế hệ sau?
Bởi vậy, tên gọi trong không gian công cộng không chỉ thực hiện chức năng nhận diện địa điểm. Khi một cái tên được đặt cho đường phố, trường học hay công trình và được sử dụng qua nhiều năm, nó đồng thời mang theo một phần ký ức của cộng đồng. Việc lựa chọn ai để hiện diện trong không gian ấy, vì thế, cũng là lựa chọn những giá trị nào được ghi nhớ và tiếp tục truyền lại.
Không phải cứ nổi tiếng là phù hợp với mọi không gian
Việc lựa chọn tên nhân vật lịch sử để đặt cho đường phố, trường học hay công trình công cộng trước hết xuất phát từ nhu cầu ghi nhận và lưu giữ những giá trị mà xã hội coi trọng. Một nhân vật có thể có đóng góp lớn cho đất nước, cho một địa phương hoặc để lại dấu ấn trong văn hóa, khoa học, giáo dục, quân sự và nhiều lĩnh vực khác.
Tuy nhiên, mức độ nổi tiếng hay tầm vóc của một nhân vật không đồng nghĩa với việc tên của nhân vật đó mặc nhiên phù hợp với mọi không gian công cộng. Một con đường, một ngôi trường và một công trình văn hóa có chức năng, đối tượng sử dụng cũng như ý nghĩa xã hội khác nhau. Địa bàn nơi tên gọi được sử dụng cũng có lịch sử và đặc trưng riêng.
Vì thế, khi lựa chọn tên một nhân vật, giá trị và đóng góp của người đó cần được xem xét trong mối quan hệ với tính chất của công trình, đặc điểm địa bàn và mục đích của việc đặt tên. Chính mối quan hệ này giúp việc đặt tên vượt khỏi ý nghĩa tôn vinh đơn thuần để trở thành một lựa chọn có căn cứ và phù hợp với không gian mà tên gọi sẽ hiện diện lâu dài.
Khi một nhân vật có nhiều tên gọi
Vấn đề trở nên phức tạp hơn đối với những nhân vật lịch sử có nhiều tên gọi. Trong trường hợp này, câu hỏi không chỉ là có sử dụng tên của nhân vật hay không, mà còn là sử dụng tên nào, trong hoàn cảnh nào và có nên đồng thời sử dụng nhiều tên của cùng một người trong một đô thị hay không.
Nguyễn Huệ – Quang Trung là một ví dụ tiêu biểu. Thông tư 36/2006/TT-BVHTT đã dành quy định cho trường hợp danh nhân có các tên gọi khác nhau, trong đó nêu các ví dụ như Nguyễn Huệ – Quang Trung và Nguyễn Sinh Cung – Nguyễn Tất Thành – Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Nguyên tắc được đặt ra là không tùy tiện sử dụng nhiều tên gọi của cùng một danh nhân để đặt cho đường, phố và công trình công cộng trong cùng một đô thị, ngoại trừ những trường hợp được xem xét theo quy định.
Quy định này cho thấy việc lựa chọn tên gọi không chỉ liên quan đến giá trị lịch sử của nhân vật mà còn liên quan đến cách xã hội tổ chức và thể hiện ký ức về nhân vật đó trong không gian công cộng. Với một nhân vật có nhiều tên gắn với những giai đoạn hoặc dấu mốc khác nhau trong cuộc đời, lựa chọn tên nào cũng đồng thời tạo ra một cách nhận diện nhất định trong đời sống xã hội.
Một quyết định hôm nay, ảnh hưởng qua nhiều thế hệ
Một khi được đưa vào không gian công cộng, tên gọi thường có sức sống rất dài. Nó có thể tồn tại qua nhiều nhiệm kỳ quản lý, nhiều thế hệ cư dân và dần trở thành một phần của bản đồ đô thị, hồ sơ hành chính, ký ức gia đình cũng như ký ức học đường. Một cái tên ban đầu được lựa chọn bằng một quyết định hành chính, nhưng theo thời gian có thể trở thành một phần quen thuộc của đời sống và ký ức cộng đồng.
Bởi vậy, một quyết định đặt tên hôm nay có thể tạo ra ảnh hưởng lâu dài hơn nhiều quyết định quản lý thông thường. Điều đó không có nghĩa mọi tên gọi một khi đã được lựa chọn đều phải bất biến. Nhưng nó đòi hỏi việc lựa chọn ban đầu phải được thực hiện có trách nhiệm, dựa trên những căn cứ và tiêu chí rõ ràng; còn khi cần thay đổi, sự thay đổi ấy cũng phải có lý do xác đáng và được thực hiện theo một quy trình phù hợp.
Ký ức công cộng, vì thế, nằm giữa hai yêu cầu: không thể được tạo dựng một cách tùy tiện, nhưng cũng không phải thứ bất biến đến mức không thể điều chỉnh khi xuất hiện những căn cứ mới. Điều quan trọng là mỗi quyết định đặt tên, giữ tên hay thay đổi tên đều cần trả lời được câu hỏi: xã hội đang lựa chọn ghi nhớ điều gì, dựa trên cơ sở nào và muốn truyền lại ký ức ấy cho những thế hệ sau ra sao.
Tiêu chí nào để một nhân vật bước vào không gian công cộng?
Muốn đưa tên một nhân vật lịch sử vào không gian công cộng, câu hỏi đầu tiên cần được đặt ra là: nhân vật ấy đã có những đóng góp gì và những đóng góp đó được xác định trên cơ sở nào? Đây là điểm mà nghiên cứu lịch sử giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Công lao của một nhân vật không thể chỉ được xác lập từ mức độ nổi tiếng, những câu chuyện truyền miệng hay cảm nhận chủ quan. Các sự kiện và đóng góp gắn với nhân vật cần được đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, đối chiếu với tư liệu và được nghiên cứu một cách nghiêm túc. Nền tảng đó giúp xác định vị trí của nhân vật trong lịch sử, đồng thời phân biệt giữa những giá trị đã có cơ sở nghiên cứu với những cách nhìn nhận chỉ phổ biến trong một phạm vi hoặc cộng đồng nhất định.
Không thể dùng một thước đo cho mọi nhân vật
Việc lựa chọn nhân vật cũng cần được xem xét từ nhiều chiều. Có người có công với cả dân tộc; có người có đóng góp đặc biệt cho một địa phương; có nhân vật nổi bật trong quân sự, chính trị; cũng có người để lại dấu ấn lớn trong văn hóa, giáo dục, khoa học hoặc nghệ thuật. Không thể dùng một thước đo duy nhất để đánh giá tất cả những đóng góp khác nhau ấy.
Ngay cả khi đều đáp ứng yêu cầu về giá trị lịch sử, mức độ và cách thức ghi nhận cũng có thể khác nhau tùy không gian. Một nhân vật được lựa chọn để đặt tên cho tuyến đường lớn tại một đô thị trung tâm có thể cần được xem xét theo những tiêu chí khác với một nhân vật có đóng góp đặc biệt cho chính địa phương nơi tên gọi được sử dụng. Giá trị của nhân vật, quy mô và tính chất của không gian, mối liên hệ với địa phương vì thế cần được đặt trong cùng một quá trình xem xét.
Điều quan trọng là tiêu chí phải được xác định trước khi lựa chọn, thay vì lựa chọn nhân vật trước rồi mới tìm những lý do để giải thích cho quyết định sau đó. Khi tiêu chí đi trước, quyết định có thể được đối chiếu và kiểm chứng; khi tiêu chí đi sau, ranh giới giữa đánh giá dựa trên căn cứ và sự hợp thức hóa một lựa chọn đã có sẵn rất dễ trở nên không rõ ràng.
Tiêu chí lịch sử – văn hóa phải là căn cứ, không phải phần bổ sung
Các quy định về đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình công cộng cũng cho thấy yêu cầu về căn cứ lịch sử – văn hóa trong quá trình lựa chọn. Nghị định 91/2005/NĐ-CP quy định các nguyên tắc và những trường hợp liên quan đến việc đặt, đổi tên đường, phố và công trình công cộng. Trong đó, đối với những tên đã đặt nhưng xét thấy không có ý nghĩa lịch sử – văn hóa, không phải là nhân vật tiêu biểu của đất nước hoặc địa phương, hoặc có tác động xấu đến xã hội, việc đổi tên phải được xem xét một cách thận trọng. Thông tư 36/2006/TT-BVHTT tiếp tục hướng dẫn việc thực hiện các quy định này.
Như vậy, yếu tố lịch sử – văn hóa không phải phần trang trí cho một quyết định hành chính, mà là một trong những căn cứ để hình thành quyết định ấy. Việc lựa chọn tên nhân vật vì thế không thể tách rời quá trình xác minh tư liệu, đánh giá đóng góp và xem xét mức độ phù hợp giữa nhân vật với không gian được đặt tên.
Có tiêu chí, nhưng cũng phải giải thích được quyết định
Tuy nhiên, có tiêu chí vẫn chưa đủ. Một quyết định minh bạch còn phải trả lời được câu hỏi vì sao nhân vật này phù hợp với không gian này.
Vì sao tên một nhân vật được lựa chọn cho tuyến đường này mà không phải một tuyến đường khác? Vì sao một nhân vật gắn bó và có đóng góp với địa phương lại được ưu tiên tại địa phương ấy? Vì sao một tên gọi được tiếp tục duy trì, trong khi ở trường hợp khác lại được đưa ra xem xét thay đổi? Những câu hỏi này không chỉ liên quan đến kết quả cuối cùng, mà còn liên quan đến căn cứ và quá trình dẫn đến quyết định.
Khi câu trả lời có thể được truy nguyên từ hồ sơ, tư liệu lịch sử, hệ thống tiêu chí và một quy trình rõ ràng, quyết định sẽ có cơ sở để công chúng hiểu, kiểm chứng và thảo luận. Đây cũng là điểm phân biệt giữa việc chỉ thông báo một quyết định với việc giải trình cho quyết định đó.
Bởi vậy, minh bạch không chỉ là công bố kết quả; minh bạch còn là làm rõ con đường đi tới kết quả ấy. Với những cái tên có thể hiện diện trong đời sống công cộng qua nhiều thế hệ, khả năng giải thích được vì sao một nhân vật được lựa chọn cũng quan trọng không kém chính việc lựa chọn nhân vật đó.
Ai quyết định tên đường, tên trường và công trình công cộng?
Trong một xã hội được quản lý bằng pháp luật, tên đường, tên phố và công trình công cộng không thể được xác lập chỉ từ ý muốn của một cá nhân hay một nhóm người. Nghị định 91/2005/NĐ-CP cùng các văn bản hướng dẫn đã đặt ra khuôn khổ về nguyên tắc, thẩm quyền và quy trình đối với việc đặt, đổi tên đường, phố và công trình công cộng. Ở cấp địa phương, một tên gọi muốn chính thức bước vào không gian công cộng phải trải qua các khâu đề xuất, xem xét, thẩm định và quyết định theo thẩm quyền.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi một cái tên, khi đã được đưa vào hệ thống địa chỉ và không gian công cộng, không còn đơn thuần là một đề xuất mang tính cá nhân. Nó trở thành một phần của quản lý nhà nước, được sử dụng trong bản đồ, hồ sơ, giấy tờ và nhiều hoạt động của đời sống xã hội. Vì thế, quyền lựa chọn tên gọi luôn đi cùng trách nhiệm giải trình về lựa chọn đó.
Địa phương có thẩm quyền, nhưng không có nghĩa là tùy ý
Địa phương giữ vai trò quan trọng bởi đây là cấp trực tiếp quản lý không gian công cộng và chịu trách nhiệm trước người dân về những quyết định liên quan đến địa bàn. Tuy nhiên, quản lý ở địa phương không đồng nghĩa với quyền lựa
chọn tùy ý. Việc đặt tên phải được xem xét trong mối quan hệ với quy hoạch, đặc điểm lịch sử – văn hóa, giá trị và ý nghĩa của nhân vật cũng như điều kiện thực tế của từng địa bàn.
Các quy chế được ban hành tại nhiều địa phương sau đó tiếp tục cụ thể hóa quá trình này, từ việc xây dựng danh mục tên, lập hồ sơ, thành lập hội đồng tư vấn đến việc mời nhà khoa học, nhà nghiên cứu tham gia và tổ chức lấy ý kiến đối với phương án dự kiến. Như vậy, quyết định cuối cùng thuộc về cơ quan có thẩm quyền, nhưng con đường dẫn đến quyết định không chỉ có một chủ thể tham gia.
Hội đồng tư vấn và giới chuyên môn làm gì?
Vai trò của hội đồng tư vấn và giới chuyên môn vì thế rất đáng chú ý. Một quyết định hành chính về tên gọi sẽ có nền tảng vững chắc hơn nếu trước đó đã trải qua quá trình khảo cứu, thẩm định và tham vấn. Đây là khâu giúp trả lời những câu hỏi quan trọng: nhân vật là ai, đóng góp được xác lập trên những nguồn tư liệu nào, tên gọi có chính xác không, nhân vật có mối liên hệ gì với địa phương và việc lựa chọn tên ấy có phù hợp với không gian dự kiến hay không.
Bởi vậy, hồ sơ đặt tên không chỉ là một danh sách những cái tên. Tùy theo quy định và trường hợp cụ thể, hồ sơ có thể bao gồm thông tin về nhân vật hoặc tên gọi, tóm tắt tiểu sử và công trạng, ý nghĩa của tên, vị trí tuyến đường hoặc công trình, sơ đồ, các ý kiến được lấy trong quá trình tham vấn cùng những tài liệu có liên quan.
Một số quy định của địa phương còn đặt ra yêu cầu thông tin, tuyên truyền sau khi tên được chính thức sử dụng để người dân hiểu ý nghĩa của tên đường, tên công trình cũng như công trạng của nhân vật được lựa chọn. Điều này cho thấy quá trình đặt tên không nhất thiết kết thúc ở thời điểm quyết định được ban hành. Một tên gọi chỉ thực sự phát huy ý nghĩa của việc tưởng nhớ khi cộng đồng có cơ hội biết và hiểu câu chuyện phía sau nó.
Người dân tham gia ở đâu trong quá trình quyết định?
Từ các bước đó có thể hình dung một chuỗi tương đối rõ: nghiên cứu – tham vấn – đề xuất – thẩm định – quyết định – thông tin cho xã hội. Mỗi khâu có chức năng khác nhau và mỗi chủ thể cũng có một vai trò khác nhau.
Ý kiến của người dân là một phần quan trọng của quá trình tham vấn, bởi tên gọi cuối cùng sẽ hiện diện trong chính đời sống của cộng đồng. Những phản hồi xã hội có thể cung cấp thêm thông tin, cho thấy mức độ đồng thuận hoặc đặt ra những vấn đề mà quá trình nghiên cứu, đề xuất cần tiếp tục xem xét. Tuy nhiên, ý kiến xã hội không tự thân thay thế cho thẩm quyền pháp lý và quy trình ra quyết định.
Ở chiều ngược lại, việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định cũng không có nghĩa ý kiến của giới chuyên môn và cộng đồng có thể bị xem nhẹ. Thẩm quyền pháp lý xác định ai có quyền ra quyết định cuối cùng, còn nghiên cứu, tham vấn và phản biện góp phần làm rõ quyết định ấy dựa trên cơ sở nào và có đủ sức thuyết phục hay không.
Vì vậy, ranh giới cần thiết không phải là tách Nhà nước khỏi xã hội hay đặt thẩm quyền hành chính đối lập với ý kiến cộng đồng. Điều quan trọng hơn là để mỗi chủ thể thực hiện đúng vai trò của mình trong một quy trình có căn cứ, có thể kiểm chứng và đủ minh bạch để xã hội hiểu một cái tên đã được lựa chọn như thế nào.
Khi tên đường, tên trường trở thành vấn đề lịch sử
Khi một nhân vật lịch sử còn có những cách đánh giá khác nhau, việc đưa tên nhân vật ấy vào không gian công cộng có thể trở thành vấn đề gây tranh luận. Tuy nhiên, trước hết cần phân biệt tranh luận về lịch sử với tranh luận về một quyết định quản lý.
Một nhân vật lịch sử có thể là đối tượng của nhiều công trình nghiên cứu, được tiếp cận từ những nguồn tư liệu, bối cảnh và góc nhìn khác nhau. Trong khi đó, việc có sử dụng tên nhân vật ấy để đặt cho một con đường, ngôi trường hay công trình công cộng hay không lại thuộc phạm vi của một quyết định quản lý. Hai vấn đề có quan hệ với nhau nhưng không thể đồng nhất. Nghiên cứu lịch sử không khép lại chỉ vì một quyết định đặt tên; ngược lại, một quyết định đặt tên cũng không tự nó giải quyết mọi tranh luận học thuật về nhân vật.
Từ tranh luận lịch sử đến một quyết định quản lý
Trường hợp Ninh Thuận là một ví dụ đáng chú ý. Nghị quyết 28/2024/NQ-HĐND ngày 10/12/2024 của HĐND tỉnh Ninh Thuận về đặt tên, đổi tên đường trên địa bàn thành phố Phan Rang – Tháp Chàm đã quyết định đổi tên đường Phan Thanh Giản thành Đoàn Nhữ Hài và đường Trương Vĩnh Ký thành Cường Để.
Đối với đường Phan Thanh Giản, phụ lục nghị quyết ghi rõ lý do đổi tên là thực hiện theo khuyến nghị của Ban Tuyên giáo Trung ương tại Công văn 2274-CV/BTGTW ngày 5/1/2022 và kiến nghị đổi tên đường của cử tri.
Trường hợp này cần được nhìn đúng phạm vi của nó. Một quyết định đổi tên đường trước hết là một quyết định quản lý đối với không gian công cộng, không phải tự thân là một phán quyết khép lại toàn bộ việc nghiên cứu, đánh giá về sự nghiệp và vị trí lịch sử của nhân vật.
Ở chiều ngược lại, trường hợp này cũng cho thấy một tên gọi dù đã tồn tại trong đời sống công cộng vẫn có thể được đưa ra xem xét lại. Khi xuất hiện những căn cứ liên quan đến chính sách, ý kiến xã hội hoặc yêu cầu quản lý, việc tiếp tục duy trì hay điều chỉnh tên gọi có thể được đặt ra theo quy trình và thẩm quyền tương ứng.
Bởi vậy, câu hỏi đáng quan tâm không chỉ là “đổi tên ai?”, mà còn là: căn cứ nào dẫn đến việc đổi tên, tiêu chí nào được áp dụng, ý kiến của những chủ thể nào được xem xét và cơ quan nào có thẩm quyền đưa ra quyết định cuối cùng? Nghị quyết của Ninh Thuận là một trường hợp cụ thể để quan sát chính mối quan hệ giữa đánh giá lịch sử, ý kiến xã hội và quyết định quản lý.
Thận trọng trong không gian công cộng không đồng nghĩa khép lại nghiên cứu
Công văn 2274-CV/BTGTW ngày 5/1/2022 cũng cần được đặt trong đúng phạm vi của vấn đề đặt tên đường, phố và công trình công cộng. Văn bản đề cập đến việc đặt tên liên quan một số nhân vật lịch sử còn có ý kiến khác nhau, trong đó trực tiếp đề cập hai trường hợp Phan Thanh Giản và Trương Vĩnh Ký.
Điểm cần phân biệt ở đây là sự thận trọng trong việc sử dụng tên một nhân vật cho không gian công cộng không đồng nghĩa với việc khép lại nghiên cứu về nhân vật đó. Nghiên cứu lịch sử vẫn cần tiếp tục dựa trên tư liệu, phương pháp và tranh luận học thuật. Trong khi đó, việc đặt tên đường, phố hay công trình công cộng phải tính đến một yêu cầu khác: tên gọi khi được lựa chọn sẽ trở thành một biểu tượng chính thức, có khả năng tồn tại lâu dài và tác động đến nhận thức của cộng đồng.
Chính vì vậy, với những nhân vật còn có những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu và làm rõ, sự thận trọng trong việc đưa tên họ vào không gian công cộng có thể được xem như một yêu cầu của quá trình ra quyết định. Điều cần tránh là biến một quyết định quản lý thành kết luận thay cho nghiên cứu lịch sử, hoặc ngược lại, coi sự tồn tại của tranh luận học thuật là lý do để bỏ qua các yêu cầu về căn cứ, tiêu chí và thẩm quyền khi đưa một cái tên vào không gian chung.
Xây dựng một nguyên tắc chung cho ký ức lịch sử trong không gian công cộng
Trước khi đặt tên một đường phố, trường học hay công trình công cộng theo tên một nhân vật lịch sử, có thể bắt đầu từ bốn câu hỏi căn bản: Nhân vật là ai? Có công lao gì? Công lao ấy được xác lập trên căn cứ nào? Và vì sao nhân vật phù hợp với không gian được đặt tên?
Bốn câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng tạo thành một chuỗi kiểm chứng cần thiết: từ nhân vật đến tư liệu, từ công lao đến tiêu chí, từ tiêu chí đến sự phù hợp với một không gian cụ thể. Nếu những câu hỏi căn bản ấy chưa được trả lời thỏa đáng, việc đưa một cái tên vào không gian công cộng sẽ khó có được nền tảng đủ vững chắc và sức thuyết phục lâu dài.
Từ tiêu chí đến một quy trình có thể kiểm chứng
Từ những câu hỏi đó, quá trình lựa chọn có thể được khái quát qua bốn bước: nghiên cứu – tham vấn – thẩm định – quyết định. Nghiên cứu nhằm làm rõ nhân vật, bối cảnh và tư liệu; tham vấn để tiếp nhận ý kiến của cơ quan chuyên môn, giới nghiên cứu và cộng đồng; thẩm định để kiểm tra căn cứ, mức độ phù hợp và tính thống nhất; cuối cùng, cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định.
Một quy trình như vậy không loại bỏ mọi tranh luận, và cũng không nhất thiết tạo ra sự đồng thuận tuyệt đối. Điều quan trọng hơn là đưa tranh luận vào đúng giai đoạn, đúng vấn đề và trên những căn cứ có thể kiểm chứng trước khi quyết định được ban hành. Khi đó, một vấn đề vốn dễ chịu tác động của cảm xúc, quan niệm hoặc những cách đánh giá khác nhau có thể được xử lý bằng một quy trình rõ ràng và có khả năng giải trình.
Đổi tên cần thận trọng hơn đặt tên
Đối với việc đổi tên, yêu cầu thận trọng càng lớn bởi tên gọi cũ thường đã gắn với đời sống cộng đồng. Một lần đổi tên có thể tác động đến địa chỉ cư trú, hồ sơ hành chính, giấy tờ, bản đồ, biển hiệu, hoạt động của tổ chức, cá nhân và cả thói quen đã hình thành qua nhiều năm.
Vì vậy, việc hạn chế thay đổi những tên đường, phố và công trình đã trở nên quen thuộc không chỉ nhằm tránh những xáo trộn về mặt hành chính. Nó còn phản ánh một nguyên tắc quan trọng hơn: ký ức công cộng không phải vật liệu có thể tùy tiện tháo ra và thay thế. Khi một tên gọi đã trở thành một phần của đời sống, việc thay đổi cần có lý do đủ rõ, căn cứ đủ chắc và một quy trình đủ minh bạch để giải thích vì sao sự thay đổi ấy là cần thiết.
Quản trị ký ức bằng sự minh bạch
Cuối cùng, ký ức lịch sử trong không gian công cộng cần được nhìn nhận như một lĩnh vực đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm. Giữ gìn ký ức không có nghĩa là đóng băng mọi tên gọi; thay đổi tên gọi cũng không đồng nghĩa với thay đổi lịch sử. Lịch sử vẫn phải được nghiên cứu bằng tư liệu và phương pháp của sử học; tên gọi cần được lựa chọn theo những tiêu chí xác định; quyết định phải được ban hành đúng thẩm quyền; còn xã hội cần được biết vì sao một cái tên được lựa chọn, duy trì hoặc thay đổi.
Tên đường, tên trường hay tên một công trình công cộng vì thế không chỉ là những ký hiệu hành chính. Đó còn là những địa chỉ của ký ức.
Và bởi ký ức ấy được trao truyền qua nhiều thế hệ, nguyên tắc cuối cùng có thể trở về những điều rất căn bản: một cái tên được lựa chọn phải có căn cứ; một quyết định phải đúng thẩm quyền; một sự thay đổi phải có lý do; và một nhân vật bước vào không gian công cộng phải được đặt trong đúng bối cảnh lịch sử.
Khi những nguyên tắc ấy được bảo đảm, câu chuyện đặt tên không còn chỉ là lựa chọn ai để ghi nhớ, mà còn là cách một xã hội lựa chọn, giải thích và chịu trách nhiệm về ký ức mà mình trao lại cho tương lai.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Chính phủ, Nghị định 91/2005/NĐ-CP ngày 11/7/2005 về ban hành Quy chế đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình công cộng.
2. Bộ Văn hóa – Thông tin, Thông tư 36/2006/TT-BVHTT ngày 20/3/2006 hướng dẫn thực hiện một số điều của Quy chế đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình công cộng.
3. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Văn bản 2296/BVHTTDL-MTNATL ngày 21/6/2013 về quy hoạch tượng đài Quốc tổ Hùng Vương và danh nhân anh hùng dân tộc.
4. Ban Tuyên giáo Trung ương, Công văn 2274-CV/BTGTW ngày 5/1/2022 về việc đặt tên đường, phố, công trình công cộng liên quan một số nhân vật lịch sử còn có ý kiến trái chiều.
5. HĐND tỉnh Ninh Thuận, Nghị quyết 28/2024/NQ-HĐND ngày 10/12/2024 về đặt tên, đổi tên đường trên địa bàn thành phố Phan Rang – Tháp Chàm.
6. Các quy định, quy chế địa phương về đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình công cộng, được xây dựng trên cơ sở Nghị định 91/2005/NĐ-CP và Thông tư 36/2006/TT-BVHTT.