Những năm gần đây, đời sống văn hóa nước ta chứng kiến nhiều tranh luận về các tác phẩm, hiện tượng và xu hướng văn hóa. Điều đó phản ánh sự phát triển của xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác lập những hệ quy chiếu chung trong nhận thức và hành động. Trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI, vấn đề không chỉ là đánh giá từng hiện tượng riêng lẻ mà còn là xác định và bồi đắp những giá trị cốt lõi cần được gìn giữ, truyền lại cho các thế hệ tương lai. Đây chính là yêu cầu xây dựng hệ giá trị quốc gia trong thời kỳ mới.
Vì sao xã hội cần một hệ giá trị chung?
Hệ giá trị quốc gia là tập hợp những giá trị cốt lõi được xã hội thừa nhận, tôn trọng và hướng tới. Đây không chỉ là những tuyên ngôn mang tính biểu tượng mà còn là chuẩn mực định hướng nhận thức, hành vi và khát vọng phát triển của một dân tộc. Thực tiễn cho thấy, mọi quốc gia phát triển bền vững đều dựa trên những hệ giá trị ổn định, đóng vai trò nền tảng tinh thần cho sự tồn tại và phát triển của xã hội.
Ở Việt Nam, hệ giá trị quốc gia được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước. Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập tự chủ, truyền thống nhân nghĩa, đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng vươn lên đã trở thành nguồn sức mạnh giúp dân tộc vượt qua nhiều thử thách, bảo vệ và xây dựng đất nước.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vai trò của hệ giá trị quốc gia càng trở nên quan trọng. Hội nhập quốc tế mở ra cơ hội tiếp thu tinh hoa nhân loại nhưng cũng đặt ra nguy cơ mai một bản sắc nếu thiếu nền tảng giá trị vững chắc. Một dân tộc chỉ có thể hội nhập thành công khi hiểu rõ bản sắc của mình, xác định được mục tiêu phát triển và kiên định với những giá trị cốt lõi không thể đánh đổi.
Khi thiếu sự đồng thuận về hệ giá trị chung, các tranh luận xã hội dễ kéo dài và khó tìm được tiếng nói chung, từ đó ảnh hưởng đến đời sống văn hóa, nhận thức cộng đồng và định hướng phát triển lâu dài. Vì vậy, xây dựng hệ giá trị quốc gia không chỉ là nhiệm vụ văn hóa mà còn là điều kiện quan trọng để tạo dựng nền tảng tinh thần cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Đưa văn hóa truyền thống đến gần giới trẻ – cách giữ hồn dân tộc trong đời sống hiện đại
Những tranh luận văn hóa và bài học nhận diện giá trị
Những tranh luận văn hóa xuất hiện trong thời gian qua là biểu hiện tự nhiên của một đời sống tinh thần đang vận động và phát triển. Trong một xã hội ngày càng dân chủ và đa dạng, sự khác biệt về quan điểm đối với văn hóa, lịch sử hay nghệ thuật là điều khó tránh khỏi. Vấn đề không nằm ở việc có tranh luận hay không, mà ở chỗ từ những tranh luận ấy, xã hội có thể nhận diện rõ hơn các tiêu chí đánh giá và những giá trị cần được gìn giữ.
Thực tế cho thấy, nhiều cuộc tranh luận không chỉ xoay quanh một tác phẩm hay hiện tượng cụ thể mà phản ánh sự khác biệt trong hệ quy chiếu đánh giá. Có người đề cao giá trị nghệ thuật, có người nhấn mạnh tác động xã hội, trách nhiệm cộng đồng hay ý nghĩa giáo dục, lịch sử. Điều đó cho thấy nhu cầu cần có những tiêu chí chung để xác định đâu là những giá trị xứng đáng được bảo vệ, tôn vinh và lan tỏa.
Từ đây, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: điều gì tạo nên giá trị đối với một dân tộc? Giá trị không thể chỉ được đo bằng sự nổi tiếng, giải thưởng hay mức độ chú ý của truyền thông. Quan trọng hơn, đó phải là những đóng góp cho sự phát triển của đất nước, cho việc bồi đắp nhân cách con người và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, giao lưu văn hóa là xu thế tất yếu. Tuy nhiên, việc một tác phẩm được quốc tế ghi nhận hay phổ biến rộng rãi không đồng nghĩa với việc nó trở thành chuẩn mực cho mọi dân tộc. Mỗi quốc gia đều có những điều kiện lịch sử, bản sắc văn hóa và hệ giá trị riêng. Vì vậy, một dân tộc độc lập không chỉ độc lập về chính trị, kinh tế mà còn phải có năng lực đánh giá các giá trị văn hóa bằng hệ quy chiếu của chính mình. Không thể lấy tiêu chí của người khác thay thế cho những giá trị được hình thành từ lịch sử, văn hóa và lợi ích quốc gia – dân tộc của Việt Nam.
Hệ giá trị quốc gia trong tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng
Ngay từ những ngày đầu xây dựng nền văn hóa mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định vai trò đặc biệt của văn hóa đối với vận mệnh dân tộc với tư tưởng nổi tiếng: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Theo Người, văn hóa không chỉ là lĩnh vực nghệ thuật hay học thuật mà còn là sức mạnh tinh thần định hướng xã hội, góp phần hình thành nhân cách con người và thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Đây cũng là cơ sở tư tưởng quan trọng cho việc xây dựng hệ giá trị quốc gia hiện nay.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, con người là trung tâm của mọi chiến lược phát triển. Người đặc biệt đề cao việc bồi dưỡng đạo đức, lý tưởng, lòng yêu nước và trách nhiệm công dân. Tư tưởng “trồng người” chính là quá trình xây dựng, vun đắp và lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong xã hội, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của dân tộc.
Kế thừa tư tưởng của Người, Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển. Các nghị quyết về văn hóa đều nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc thông qua xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh, qua đó hình thành hệ giá trị quốc gia đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.
Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục đặt ra nhiệm vụ xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Một hệ giá trị quốc gia vững chắc sẽ góp phần tạo dựng đồng thuận xã hội, củng cố sức mạnh tinh thần dân tộc và trở thành nền tảng cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong thế kỷ XXI.
Văn hóa phải soi đường – không thể để lệch chuẩn dẫn dắt xã hội
Những giá trị cần được bồi đắp trong thời kỳ mới
Lòng yêu nước tiếp tục là giá trị cốt lõi của hệ giá trị quốc gia Việt Nam. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, đây luôn là nguồn sức mạnh tinh thần giúp dân tộc vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Trong thời kỳ mới, lòng yêu nước không chỉ thể hiện ở ý thức bảo vệ Tổ quốc mà còn ở trách nhiệm học tập, lao động, sáng tạo và cống hiến cho sự phát triển của đất nước.
Cùng với đó, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc cần trở thành động lực tinh thần mạnh mẽ của toàn xã hội. Khát vọng ấy đòi hỏi tinh thần đổi mới, ý chí vươn lên, năng lực sáng tạo và quyết tâm vượt qua thách thức để nâng cao vị thế quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng và trách nhiệm xã hội cũng là những giá trị cần tiếp tục được củng cố. Lịch sử cho thấy mọi thắng lợi của dân tộc đều gắn liền với sức mạnh đại đoàn kết. Trong điều kiện phát triển mới, việc đề cao lợi ích chung, tăng cường đồng thuận xã hội và phát huy trách nhiệm đối với cộng đồng càng có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đất nước.
Bên cạnh đó, trung thực, nhân ái, trách nhiệm công dân và thượng tôn pháp luật cần trở thành những chuẩn mực nổi bật của con người Việt Nam hiện đại. Tôn trọng sự thật, sống có trách nhiệm với gia đình, xã hội và đất nước, đồng thời chấp hành pháp luật là nền tảng để xây dựng một xã hội văn minh, lành mạnh. Một quốc gia muốn phát triển bền vững không chỉ cần nguồn lực kinh tế mà còn cần những công dân được dẫn dắt bởi các giá trị tốt đẹp và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng, dân tộc.
Giữ cánh cổng văn hóa: Sứ mệnh, bản lĩnh và trách nhiệm trước công chúng
Độc lập tự chủ về văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa
Toàn cầu hóa đang thúc đẩy sự giao lưu và tiếp xúc ngày càng sâu rộng giữa các nền văn hóa. Đây là cơ hội để các dân tộc tiếp thu tinh hoa nhân loại, làm giàu đời sống tinh thần và quảng bá bản sắc văn hóa của mình ra thế giới. Đối với Việt Nam, hội nhập quốc tế không chỉ mở rộng cơ hội phát triển mà còn tạo điều kiện để giới thiệu hình ảnh đất nước, con người và văn hóa dân tộc đến cộng đồng quốc tế.
Tuy nhiên, hội nhập văn hóa luôn đi kèm những thách thức. Trong quá trình tiếp nhận các giá trị bên ngoài, nguy cơ lệ thuộc về tư duy hoặc mai một bản sắc có thể xuất hiện nếu thiếu bản lĩnh và nền tảng giá trị vững chắc. Thực tiễn cho thấy những dân tộc giữ được bản sắc riêng thường là những dân tộc có hệ giá trị đủ mạnh để làm điểm tựa trong quá trình hội nhập.
Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại là yêu cầu khách quan của sự phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định cần học hỏi những điều hay, điều tốt của nhân loại để làm giàu cho văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, tiếp thu không đồng nghĩa với sao chép. Mỗi giá trị đều được hình thành trong những điều kiện lịch sử, xã hội và văn hóa khác nhau, vì vậy cần được chọn lọc, tiếp nhận có phê phán và phù hợp với lợi ích quốc gia – dân tộc.
Trong thực tế, sự ghi nhận từ bên ngoài có thể là một căn cứ tham khảo quan trọng, nhưng không thể thay thế cho năng lực đánh giá độc lập của chính xã hội Việt Nam. Mỗi quốc gia đều có hệ giá trị, lợi ích và quan niệm phát triển riêng. Vì vậy, một dân tộc độc lập phải có khả năng nhìn nhận và đánh giá các giá trị văn hóa bằng hệ quy chiếu của chính mình. Độc lập tự chủ về văn hóa, vì thế, không tách rời độc lập dân tộc mà là một bộ phận quan trọng của nền độc lập ấy trong thời đại toàn cầu hóa.
Khủng hoảng thẩm định giá trị văn hóa và những thách thức đặt ra cho công tác quản lý
Từ thẩm định giá trị đến kiến tạo giá trị
Nhận diện và thẩm định giá trị là việc cần thiết, nhưng đó mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là chủ động kiến tạo, bồi đắp và lan tỏa những giá trị tích cực trong toàn xã hội. Hệ giá trị quốc gia không thể chỉ tồn tại trên các văn bản hay khẩu hiệu, mà phải trở thành những chuẩn mực sống động, được thể hiện trong hành vi và lối sống hằng ngày của mỗi người.
Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành các giá trị nền tảng. Tình yêu thương, lòng hiếu thảo, ý thức trách nhiệm, tinh thần nhân ái và nghĩa tình đều được vun đắp từ mái ấm gia đình. Vì vậy, xây dựng hệ giá trị quốc gia gắn liền với việc xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc và văn minh.
Bên cạnh đó, nhà trường, báo chí, văn học nghệ thuật và các thiết chế văn hóa giữ vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng và lan tỏa các giá trị tích cực. Nhà trường góp phần hình thành nhân cách và lý tưởng sống; báo chí định hướng dư luận xã hội; văn học nghệ thuật nuôi dưỡng tâm hồn, khơi dậy những giá trị nhân văn. Khi các lực lượng này cùng hướng tới mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, sức lan tỏa của hệ giá trị quốc gia sẽ được tăng cường mạnh mẽ.
Trong thời đại số, mỗi công dân đều là một chủ thể tham gia kiến tạo giá trị. Từ gia đình, nhà trường, cơ quan, cộng đồng đến không gian mạng, mỗi hành động tích cực đều góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Kiến tạo giá trị là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đồng thuận và chung tay của toàn xã hội. Chỉ khi những giá trị tốt đẹp được thực hành và lan tỏa trong đời sống hằng ngày, hệ giá trị quốc gia mới thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Những tranh luận văn hóa sẽ còn tiếp tục xuất hiện cùng với sự phát triển của xã hội. Đó là biểu hiện bình thường của một đời sống tinh thần năng động và đa dạng. Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở việc phân định thắng – thua trong từng cuộc tranh luận, mà ở khả năng nhận diện, lựa chọn và bồi đắp những giá trị cốt lõi làm nền tảng cho sự phát triển của dân tộc.
Một quốc gia chỉ có thể phát triển bền vững khi xác định rõ những giá trị cần được tôn vinh, bảo vệ và truyền lại cho các thế hệ mai sau. Vì vậy, xây dựng hệ giá trị quốc gia không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Từ gia đình, nhà trường đến các thiết chế văn hóa, từ cơ quan quản lý đến mỗi công dân, tất cả đều có vai trò trong việc kiến tạo và lan tỏa những giá trị tốt đẹp.
Khi hệ giá trị quốc gia được xây dựng trên nền tảng lịch sử dân tộc, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và khát vọng phát triển đất nước, văn hóa sẽ thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, nguồn lực tinh thần và động lực cho sự phát triển nhanh, bền vững của Việt Nam trong thế kỷ XXI. Đó cũng chính là con đường để văn hóa tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao cả mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: soi đường cho quốc dân đi.
Thế Nguyễn – Minh Văn