Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt đề cao vai trò của người thầy. Người khẳng định: “Không có thầy giáo thì không có giáo dục”, đồng thời nhấn mạnh: “Người thầy giáo tốt là người vẻ vang nhất, dù tên tuổi không đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy giáo tốt là những anh hùng vô danh” [1]. Quan điểm đó không chỉ khẳng định vị trí, vai trò đặc biệt của nhà giáo mà còn đặt ra yêu cầu cao về phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực chuyên môn của đội ngũ này. Hiện nay, tri thức và đổi mới sáng tạo trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng, đội ngũ nhà giáo giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao và bồi dưỡng con người phát triển toàn diện. Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu: “Nhận thức sâu sắc, đầy đủ và thực hiện nhất quán quan điểm giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc; phát triển giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dân”[2]. Trong Quân đội, chất lượng giáo dục – đào tạo có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, nâng cao sức mạnh chiến đấu. Đội ngũ giảng viên vì vậy giữ vai trò trung tâm, quyết định chất lượng đào tạo. Đối với các học viện, nhà trường quân đội thì yêu cầu này đặt ra nhiệm vụ cấp thiết phải xây dựng đội ngũ giảng viên vừa vững vàng về chính trị, vừa giỏi về chuyên môn, có năng lực thích ứng với chuyển đổi số và phát triển khoa học, công nghệ.
Vị trí, vai trò của đội ngũ giảng viên trong thực hiện đột phá phát triển giáo dục, đào tạo ở các học viện, nhà trường quân đội theo tinh thần Nghị quyết XIV của Đảng
Giáo dục, đào tạo xác định là lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định rõ: “Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong ba khâu đột phá chiến lược nhằm xây dựng con người, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong thời kỳ mới”[3]. Đại hội XIV xác định phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, là một trong ba đột phá chiến lược. Nghị quyết chỉ rõ: “Xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp của hệ thống chính trị, nhất là cán bộ cấp chiến lược và cấp cơ sở thật sự tiêu biểu, có tư duy, năng lực quản trị tiên tiến, phù hợp với mô hình tổ chức mới và yêu cầu phát triển bứt phá của đất nước”[4]. Đây là định hướng quan trọng đối với việc xây dựng đội ngũ giảng viên trong các nhà trường Quân đội. Những quan điểm trên có ý nghĩa định hướng trực tiếp trong xây dựng đội ngũ giảng viên theo hướng: vững về chính trị, giỏi về chuyên môn, mạnh về nghiên cứu khoa học, linh hoạt trong phương pháp giảng dạy và làm chủ công nghệ giáo dục hiện đại.
Vì vậy, xây dựng đội ngũ giảng viên ở các học viện, nhà trường quân đội theo tinh thần Nghị quyết XIV của Đảng không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là động lực trực tiếp của quá trình đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội. Đội ngũ này chính là “chủ thể trung tâm” của công cuộc đổi mới, là người dẫn đường, truyền cảm hứng và định hướng phát triển bền vững cho các học viện, nhà trường quân đội trong giai đoạn hiện nay.
Để thực hiện đột phá phát triển giáo dục, đào tạo ở các học viện, nhà trường quân đội, đội ngũ giảng viên được xác định giữ vị trí trung tâm, có vai trò quyết định trong thực hiện khâu đột phá “phát triển giáo dục, đào tạo” hiện nay. Trong điều kiện toàn quân đang đẩy mạnh xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”, tiến lên hiện đại, yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đang đặt ra ngày càng cao, toàn diện và cấp bách. Do đó, đội ngũ giảng viên không chỉ là lực lượng trực tiếp tổ chức quá trình dạy học mà còn là chủ thể then chốt hiện thực hóa các chủ trương đổi mới, tạo bước chuyển biến mang tính đột phá về chất lượng giáo dục, đào tạo của Nhà trường. Cụ thể:
Thứ nhất, đội ngũ giảng viên các học viện, nhà trường quân đội là lực lượng trực tiếp quyết định chất lượng đào tạo cán bộ cho quân đội, thông qua hoạt động giảng dạy, giảng viên không chỉ truyền thụ tri thức lý luận mà còn trực tiếp hình thành bản lĩnh chính trị, niềm tin, lý tưởng cách mạng, phương pháp công tác cho học viên. Trong bối cảnh thực hiện đột phá phát triển giáo dục, đào tạo, vai trò này càng được nâng lên ở tầm cao mới, bởi chất lượng đội ngũ sĩ quan tương lai lại phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng giảng dạy, hướng dẫn và định hướng của giảng viên.
Thứ hai, đội ngũ giảng viên là lực lượng nòng cốt trong đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giáo dục, đào tạo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và hội nhập. Đột phá phát triển giáo dục, đào tạo không thể thực hiện nếu thiếu vai trò sáng tạo của giảng viên trong thiết kế bài giảng, cập nhật tri thức mới, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Đặc biệt, trong điều kiện chuyển đổi số, giảng viên chính là chủ thể trực tiếp triển khai các mô hình dạy học số, ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo vào giảng dạy, qua đó nâng cao hiệu quả, chất lượng đào tạo.
Thứ ba, giảng viên là lực lượng giữ vai trò quan trọng trong gắn kết lý luận với thực tiễn, là một yêu cầu mang tính nguyên tắc trong đào tạo cán bộ. Thông qua việc tổng kết thực tiễn, nghiên cứu khoa học và đưa thực tiễn vào giảng dạy, giảng viên góp phần làm cho tri thức lý luận trở nên sinh động, thiết thực, sát với yêu cầu nhiệm vụ của đơn vị cơ sở. Đây chính là yếu tố tạo nên chiều sâu và tính thực chất của đột phá phát triển giáo dục, đào tạo, khắc phục tình trạng lý luận xa rời thực tiễn.
Thứ tư, trong bối cảnh đấu tranh tư tưởng, lý luận ngày càng phức tạp, đặc biệt trên không gian mạng, giảng viên còn giữ vai trò xung kích trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Thông qua giảng dạy, nghiên cứu và định hướng nhận thức cho học viên, giảng viên góp phần xây dựng “lá chắn tư tưởng” vững chắc ngay từ trong nhà trường. Đây là nội dung đặc biệt quan trọng, thể hiện tính chiến đấu của hoạt động giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và là một biểu hiện cụ thể của đột phá về chất lượng giáo dục – đào tạo trong Quân đội.
Thứ năm, đội ngũ giảng viên còn là nhân tố quyết định trong xây dựng môi trường giáo dục sư phạm quân sự chính quy, mẫu mực. Tác phong, phương pháp công tác, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị của giảng viên có tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách, lối sống và phong cách làm việc của học viên. Trong thực hiện đột phá phát triển giáo dục, đào tạo, yếu tố “nêu gương” của giảng viên càng có ý nghĩa quan trọng, góp phần chuyển hóa yêu cầu giáo dục thành hành vi, thói quen nghề nghiệp của người học.
Như vậy, trong tổng thể các yếu tố cấu thành quá trình giáo dục, đào tạo, đội ngũ giảng viên các học viện, nhà trường quân đội giữ vị trí trung tâm, đóng vai trò quyết định trong thực hiện khâu đột phá phát triển giáo dục, đào tạo. Việc xây dựng đội ngũ giảng viên vững mạnh toàn diện, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới chính là điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên số.
Thực trạng và giải pháp xây dựng đội ngũ giảng viên các học viện, nhà trường quân đội theo tinh thần Nghị quyết XIV của Đảng
Thực trạng xây dựng đội ngũ giảng viên
Trong những năm qua, đội ngũ giảng viên các học viện, nhà trường quân đội đã có bước phát triển đáng kể. Bản lĩnh chính trị của đội ngũ giảng viên được giữ vững, tuyệt đối trung thành với Đảng, có lập trường tư tưởng vững vàng, đáp ứng yêu cầu giáo dục – đào tạo trong Quân đội. Trình độ chuyên môn, nghiệp vụ từng bước được nâng cao; nhiều giảng viên được đào tạo sau đại học, có khả năng giảng dạy và nghiên cứu khoa học tốt. Đội ngũ nhà giáo được quan tâm xây dựng, bồi dưỡng, có trình độ, phẩm chất, năng lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ; từng bước chuẩn hoá trình độ, công nghệ thông tin… Phương pháp giảng dạy đã có sự đổi mới theo hướng tích cực hóa người học; bước đầu ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo vào giảng dạy. Đồng thời, đội ngũ giảng viên có tinh thần trách nhiệm cao, tận tụy với nghề, tích cực tham gia nghiên cứu khoa học và tổng kết thực tiễn.
Những năm gần đây, trong bối cảnh toàn quân đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2023 của Quân ủy Trung ương về chuyển đổi số trong Quân đội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, các học viện, nhà trường quân đội đã quán triệt sâu sắc tinh thần chỉ đạo của trên, coi ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao năng lực số là một nội dung trọng tâm của công tác giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và quản lý của nhà trường. Việc ban hành và triển khai các kế hoạch, chương trình hành động cụ thể về ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học và quản lý được tiến hành thường xuyên. Đến nay, 100% cơ quan, khoa, đơn vị các học viện, nhà trường quân đội đã được trang bị máy tính có kết nối mạng Intranet và mạng quân sự, sử dụng hiệu quả hệ thống thư điện tử quân sự, phần mềm quản lý văn bản và điều hành tác nghiệp điện tử (E-Office). Hệ thống học liệu điện tử và lớp học trực tuyến (E-learning) đã được triển khai ở một số môn học như Tin học, Ngoại ngữ và một phần nội dung của các học phần về Công tác đảng, công tác chính trị.
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, đội ngũ giảng viên vẫn còn một số hạn chế: Năng lực nghiên cứu khoa học của một bộ phận giảng viên chưa đáp ứng yêu cầu phát triển lý luận trong tình hình mới. Khả năng ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy còn hạn chế, chưa theo kịp yêu cầu chuyển đổi số. Nhiều học viện, nhà trường cũng đã triển khai nhiều phần mềm và nền tảng hỗ trợ như hệ thống quản lý văn bản điện tử, phần mềm chỉ đạo điều hành, thư điện tử quân sự, hệ thống học tập trực tuyến, phần mềm thi trắc nghiệm và các ứng dụng họp trực tuyến theo yêu cầu “Ứng dụng các phần mềm dạy, học, thi trực tuyến; đẩy mạnh xây dựng học liệu số trên phần mềm quản lý học tập trực tuyến nâng cao chất lượng, hiệu quả của ứng dụng trong công tác giáo dục, đào tạo tại nhà trường”, nhưng việc vận hành và khai thác các ứng dụng này ở nhiều giảng viên vẫn mang tính hình thức, chưa đạt hiệu quả cao.
Phương pháp giảng dạy ở một số nội dung còn chậm đổi mới, chưa phát huy hết tính tích cực của người học. Nhiều giảng viên mới chỉ dừng lại ở việc trình chiếu bài giảng điện tử, sử dụng PowerPoint hoặc tài liệu số hóa đơn giản, chưa khai thác sâu các công cụ dạy, học hiện đại như ứng dụng Canva Magic trong thiết kế slide thay cho sử dụng PowerPoint thông thường; ChatGPT giúp giáo viên có thể tạo bài kiểm tra, bài thi và kế hoạch bài giảng được cá nhân hóa theo từng môn học, lớp học, nhu cầu và phong cách học tập của học viên; ứng dụng Gamma trong thiết kế bài giảng hiện đại; phần mềm mô phỏng, bản đồ huấn luyện 3D, hệ thống tương tác trực tuyến hay các nền tảng E-learning theo chuẩn của Bộ Quốc phòng…
Trong bối cảnh mới, nội dung, chương trình giáo dục, đào tạo đòi hỏi ngày càng cao, nên việc ứng dụng công nghệ để thực hiện đột phá phát triển giáo dục, đào tạo thường được cân nhắc thận trọng. Điều đó dẫn đến tình trạng một số giảng viên chưa mạnh dạn thử nghiệm phương pháp dạy học số, sợ ảnh hưởng đến tính “chuẩn mực” của bài giảng, nhất là bài giảng có tính chính trị. Sự gắn kết giữa công nghệ và đổi mới phương pháp sư phạm còn chưa thông suốt; trong khi đó, yêu cầu của chuyển đổi số không chỉ là “sử dụng công nghệ”, mà là “tái cấu trúc phương pháp và quy trình dạy học” theo hướng tương tác, tích hợp, linh hoạt. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải có giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên trong thời gian tới.
Giải pháp xây dựng đội ngũ giảng viên các học viện, nhà trường quân đội theo tinh thần Nghị quyết XIV của Đảng thời gian tới
Để nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên theo tinh thần Nghị quyết Nghị quyết XIV của Đảng, cần tập trung triển khai đồng bộ một số giải pháp chủ yếu sau:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, tổ chức đảng; xây dựng đội ngũ giảng viên vững mạnh về bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và ý thức trách nhiệm nghề nghiệp
Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, giữ vai trò định hướng chính trị và bảo đảm tính đúng đắn trong toàn bộ quá trình xây dựng đội ngũ giảng viên. Trong môi trường quân đội, giảng viên không chỉ là nhà giáo mà còn là cán bộ. sĩ quan, trực tiếp tham gia xây dựng nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội. Vì vậy, yêu cầu hàng đầu là phải xây dựng đội ngũ này tuyệt đối trung thành với Đảng, có bản lĩnh chính trị vững vàng, kiên định mục tiêu, lý tưởng xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết số 71-NQ/TW yêu cầu “Nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy và hành động, xác định quyết tâm chính trị mạnh mẽ để đột phá phát triển giáo dục và đào tạo”[5]. Điều đó đòi hỏi cấp ủy, tổ chức đảng, chỉ huy các cấp trong các học viện, nhà trường quân đội phải nhận thức sâu sắc vị trí then chốt của đội ngũ giảng viên, coi đây là khâu đột phá trong nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, từ đó tập trung lãnh đạo, chỉ đạo một cách trực tiếp, toàn diện.
Trên cơ sở đó, cần đưa nhiệm vụ xây dựng đội ngũ giảng viên vào nghị quyết lãnh đạo hằng năm, gắn với mục tiêu, chỉ tiêu cụ thể; đồng thời xác định đây là một tiêu chí quan trọng đánh giá kết quả hoàn thành nhiệm vụ chính trị của các cơ quan, khoa giáo viên. Công tác kiểm tra, giám sát cần được tiến hành thường xuyên, bảo đảm tính thực chất, kịp thời phát hiện và chấn chỉnh những biểu hiện lệch lạc trong nhận thức và hành động.
Cùng với đó, cần đặc biệt coi trọng công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp và phong cách sư phạm quân sự cho đội ngũ giảng viên. Việc tổ chức học tập nghị quyết của Đảng, sinh hoạt chính trị, giáo dục truyền thống phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, góp phần củng cố niềm tin, lý tưởng cách mạng. Đồng thời, cần đề cao tính tự giác, tự rèn luyện của mỗi giảng viên. Trong điều kiện mới, không thể chỉ dựa vào sự tác động từ bên ngoài mà phải coi trọng yếu tố nội lực, xây dựng động cơ phấn đấu đúng đắn, tinh thần trách nhiệm cao, ý thức tự học, tự bồi dưỡng không ngừng. Đây chính là yếu tố quyết định bảo đảm sự phát triển bền vững của đội ngũ giảng viên trong dài hạn.
Hai là, đổi mới đồng bộ công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng đội ngũ giảng viên theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, gắn với đặc thù đào tạo tại các học viện, nhà trường quân đội
Đây là giải pháp mang tính trung tâm, trực tiếp nâng cao chất lượng toàn diện của đội ngũ giảng viên, đáp ứng yêu cầu đột phá phát triển giáo dục, đào tạo trong kỷ nguyên mới. Việc quy hoạch đội ngũ giảng viên cần được thực hiện trên cơ sở chiến lược phát triển từng học viện, nhà trường và yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới, bảo đảm cân đối giữa số lượng, chất lượng và cơ cấu. Trên cơ sở đó, các học viện, nhà trường quân đội cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn giảng viên theo hướng tiệm cận chuẩn quốc gia và quốc tế.
Trong công tác đào tạo, bồi dưỡng, cần kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo cơ bản, đào tạo nâng cao và bồi dưỡng thường xuyên. Đặc biệt, phải chú trọng bồi dưỡng năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm, năng lực nghiên cứu khoa học. Đối với giảng viên quân đội, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết hiện nay.
Một điểm nhấn quan trọng trong giai đoạn hiện nay là phát triển năng lực số và khả năng ứng dụng công nghệ hiện đại cho đội ngũ giảng viên. Nghị quyết số 71-NQ/TW đã yêu cầu “Nâng cao chuẩn năng lực số và trí tuệ nhân tạo cho đội ngũ nhà giáo”[6]. Do đó, cần tăng cường bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin, thiết kế bài giảng số, khai thác học liệu điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học, qua đó nâng cao hiệu quả, tính tương tác và tính thực tiễn của quá trình đào tạo.
Ba là, xây dựng môi trường, cơ chế, điều kiện bảo đảm và động lực phát triển đội ngũ giảng viên gắn với đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và đổi mới giáo dục, đào tạo
Đây là giải pháp có ý nghĩa bảo đảm, tạo nền tảng vật chất, tinh thần và cơ chế để đội ngũ giảng viên phát triển bền vững. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đãi ngộ đối với đội ngũ giảng viên theo hướng đặc thù, phù hợp với môi trường quân đội. Có chính sách tiền lương, phụ cấp, khen thưởng tương xứng với cống hiến; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi về nhà ở, môi trường làm việc, điều kiện nghiên cứu khoa học. Đặc biệt, cần có chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài và quan tâm đến đội ngũ giảng viên trẻ, là lực lượng kế cận của các học viện, nhà trường quân đội.
Ngoài ra, các học viện, nhà trường quân đội cần ưu tiên đầu tư cơ sở vật chất hiện đại như thư viện số, hệ thống học liệu điện tử, lớp học thông minh, phòng mô phỏng… Qua đó tạo điều kiện để giảng viên đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng đào tạo. Đồng thời, cần xây dựng hệ sinh thái giáo dục số, kết nối, chia sẻ dữ liệu, phục vụ hiệu quả cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu.
Quan trọng hơn, đội ngũ giảng viên cần tự giác gắn kết quá trình học tập, rèn luyện, phấn đấu của bản thân với sự phát triển của nhà trường, coi thành công của tập thể là thước đo giá trị và danh dự cá nhân. Phải không ngừng tự học, tự bồi dưỡng nâng cao trình độ ngoại ngữ, tin học, năng lực số, năng lực sư phạm trong điều kiện mới. Cùng với đó, tích cực tham gia xây dựng đội ngũ kế cận, bồi dưỡng thế hệ trẻ, truyền lửa nghề nghiệp và ý chí cống hiến, góp phần xây dựng các học viện, nhà trường quân đội vững mạnh toàn diện “mẫu mực, tiêu biểu”, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại” trong giai đoạn mới.
Trung tá, TS. Trần Đình Quý – Trường Sĩ quan Chính trị/Bộ Quốc phòng
Chú thích tài liệu trích dẫn
[1] Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 10, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.345.
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026, tr.378-379.
[3] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/202 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2025, tr.3.
[4] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026, tr.388.
[5] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/202 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2025, tr.4.
[6] Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/202 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2025, tr.7.
Tài liệu tham khảo
- Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/202 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2025, tr.7.
- Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026, tr.388.
- Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 10, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.345.