Nhà trường không chỉ truyền thụ tri thức mà còn nuôi dưỡng nhân cách, đạo đức, lối sống và khát vọng cống hiến. Trước tác động của toàn cầu hóa, chuyển đổi số và mạng xã hội, xây dựng văn hóa học đường trở thành yêu cầu cấp thiết, hướng tới môi trường giáo dục văn minh, nhân văn, kỷ cương, sáng tạo. Tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa cùng quan điểm của Đảng về phát triển con người toàn diện đã đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường giáo dục văn minh, nhân văn, kỷ cương và sáng tạo không chỉ của ngành giáo dục mà còn của gia đình, xã hội và cả hệ thống chính trị, nhằm vun đắp những thế hệ công dân Việt Nam có tri thức, bản lĩnh, nhân ái và khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Văn hóa học đường – nền móng hình thành nhân cách
Văn hóa học đường là tổng hòa những giá trị, chuẩn mực và cách ứng xử được hình thành, duy trì trong môi trường giáo dục, tạo nên bản sắc riêng của mỗi nhà trường. Văn hóa ấy không chỉ được thể hiện qua cảnh quan xanh, sạch, đẹp, nền nếp, kỷ cương trong dạy và học, mà còn hiện hữu trong cách thầy cô ứng xử với học sinh, học sinh ứng xử với thầy cô, bạn bè, gia đình và cộng đồng. Một môi trường học đường giàu tính nhân văn sẽ góp phần hình thành và bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp, giúp học sinh biết yêu thương, sẻ chia, trung thực, trách nhiệm và tôn trọng pháp luật.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh mục tiêu của giáo dục là đào tạo những con người vừa “hồng” vừa “chuyên”, trong đó đạo đức giữ vai trò nền tảng. Người căn dặn: “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”. Tư tưởng ấy đến nay vẫn nguyên giá trị, nhất là trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Nhà trường vì thế không chỉ là nơi truyền thụ tri thức, mà còn phải là môi trường gieo mầm lý tưởng, nuôi dưỡng lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến trong thế hệ trẻ.
Quan điểm nhất quán của Đảng xác định xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện là trung tâm của sự nghiệp phát triển văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình, nhà trường, cộng đồng và trên không gian mạng; phát huy các giá trị chân – thiện – mỹ; hình thành con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, tự cường, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù và sáng tạo. Từ đó có thể thấy, văn hóa học đường không đơn thuần là một nội dung của giáo dục, mà là một nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong thời đại mới.
Thực tiễn cho thấy, ở những cơ sở giáo dục xây dựng được môi trường văn hóa tích cực, các giá trị tốt đẹp không chỉ được truyền đạt bằng bài học mà còn được hình thành qua từng hành vi, cách ứng xử và hoạt động hằng ngày. Mỗi tiết học, hoạt động ngoại khóa, lời nói và việc làm của thầy cô đều có thể trở thành một bài học về nhân cách. Khi văn hóa thấm vào đời sống học đường, nhà trường sẽ thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng nhân cách, hình thành bản lĩnh, ý thức cộng đồng và tinh thần trách nhiệm của học sinh đối với bản thân, gia đình và đất nước. Chính từ những điều tưởng như bình dị ấy, những giá trị chân – thiện – mỹ được vun bồi, góp phần hình thành những công dân có văn hóa, có trách nhiệm và khát vọng cống hiến.
Những vấn đề đặt ra đối với văn hóa học đường hiện nay.
Bên cạnh những kết quả tích cực, văn hóa học đường đang đứng trước không ít thách thức mới. Một số vụ việc bạo lực học đường, xúc phạm danh dự, nhân phẩm giữa học sinh; hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực với giáo viên; hay những biểu hiện vi phạm đạo đức nghề nghiệp của một bộ phận nhỏ nhà giáo đã gây lo ngại trong xã hội. Dù chỉ là những trường hợp cá biệt, các vụ việc này cho thấy vẫn còn những khoảng trống trong xây dựng môi trường văn hóa học đường, đòi hỏi sự quan tâm, chấn chỉnh và khắc phục kịp thời.
Sự phát triển mạnh mẽ của internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo vừa mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, vừa đặt ra những thách thức mới đối với giáo dục nhân cách. Không ít học sinh dành nhiều thời gian cho không gian mạng, dễ chịu tác động bởi thông tin sai lệch, ngôn ngữ thiếu chuẩn mực, lối sống thực dụng và những xu hướng tiêu cực. Khi thiếu sự định hướng, đồng hành của gia đình và nhà trường, những tác động này có thể ảnh hưởng đến nhận thức, hành vi và cách ứng xử của các em trong đời sống thực.
Một vấn đề đáng lưu ý khác là áp lực thành tích và sự mất cân đối giữa giáo dục tri thức với giáo dục đạo đức, kỹ năng sống. Ở một số nơi, việc quá chú trọng điểm số, tỷ lệ đỗ đạt có thể khiến giáo dục nhân cách, văn hóa ứng xử và kỹ năng sống chưa được quan tâm đúng mức. Hệ quả là một bộ phận học sinh dù có kiến thức nhưng còn hạn chế về kỹ năng giao tiếp, khả năng thích ứng, tinh thần hợp tác và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.
Những vấn đề trên không chỉ tác động đến chất lượng giáo dục mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành con người Việt Nam trong tương lai. Vì vậy, xây dựng văn hóa học đường phải được xác định là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài và thường xuyên, gắn với trách nhiệm của nhà trường, gia đình và xã hội. Chỉ khi tạo dựng được môi trường giáo dục lành mạnh, nhân văn, kỷ cương, trong đó mỗi cán bộ quản lý, nhà giáo thực sự là một tấm gương về đạo đức và văn hóa ứng xử, nhà trường mới có thể trở thành nơi nuôi dưỡng những giá trị tốt đẹp, góp phần hình thành thế hệ công dân có tri thức, bản lĩnh, trách nhiệm và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Xây dựng văn hóa học đường từ những giá trị cốt lõi.
Xây dựng văn hóa học đường trước hết phải bắt đầu từ việc kiến tạo môi trường giáo dục an toàn, dân chủ, kỷ cương và giàu tính nhân văn. Mỗi nhà trường cần là nơi học sinh được tôn trọng, khuyến khích sáng tạo, bảo vệ trước các hành vi bạo lực và có điều kiện phát triển toàn diện cả về trí tuệ, đạo đức, thể chất và tâm hồn. Một môi trường giáo dục tích cực sẽ góp phần hình thành ở học sinh ý thức tự giác, tinh thần hợp tác và trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng.
Trong quá trình đó, đội ngũ nhà giáo giữ vai trò trung tâm. Người thầy không chỉ truyền thụ tri thức mà còn là tấm gương về đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử. Mỗi lời nói, hành động và cách ứng xử của thầy cô đều có sức lan tỏa, tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách của học sinh. Vì vậy, xây dựng văn hóa học đường phải gắn với xây dựng đội ngũ nhà giáo mẫu mực, tận tâm, không ngừng đổi mới phương pháp giáo dục và lấy sự phát triển toàn diện của người học làm mục tiêu.
Cùng với đó, cần chú trọng giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, văn hóa ứng xử và ý thức trách nhiệm công dân thông qua các hoạt động học tập, trải nghiệm, văn hóa, văn nghệ, thể thao và công tác xã hội. Trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng văn hóa số cho học sinh càng trở nên cần thiết. Các em cần được trang bị kỹ năng sử dụng internet và trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm; biết chọn lọc, kiểm chứng thông tin, ứng xử văn minh trên không gian mạng và tuân thủ các chuẩn mực pháp luật, đạo đức xã hội.
Để những giá trị ấy được hình thành và bền vững, gia đình, nhà trường và xã hội phải tạo thành một chỉnh thể thống nhất trong giáo dục. Gia đình hình thành những giá trị đầu tiên; nhà trường bồi đắp, phát triển và định hướng các giá trị ấy; xã hội tạo môi trường để học sinh thực hành, trải nghiệm và trưởng thành. Khi ba môi trường cùng chung mục tiêu, thống nhất trong chuẩn mực và đồng hành trong giáo dục thế hệ trẻ, văn hóa học đường sẽ trở thành nền tảng vững chắc để xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại mới.
Đưa tinh thần Nghị quyết 80 vào giáo dục.
Đưa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW vào cuộc sống không thể dừng ở khẩu hiệu hay những phong trào mang tính hình thức, mà phải được cụ thể hóa bằng những việc làm thiết thực trong từng nhà trường, từng lớp học và trong mỗi hoạt động giáo dục. Mỗi cơ sở giáo dục cần xây dựng hệ giá trị văn hóa phù hợp với điều kiện thực tiễn, lấy con người làm trung tâm, chất lượng giáo dục toàn diện làm mục tiêu và môi trường văn hóa lành mạnh làm nền tảng. Khi những giá trị ấy được thấm sâu vào hoạt động dạy học, quản lý và sinh hoạt hằng ngày, nhà trường sẽ thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng nhân cách, bồi đắp lý tưởng và khơi dậy khát vọng vươn lên của học sinh.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện và thực hiện nghiêm các quy tắc ứng xử trong trường học. Đây không chỉ là công cụ duy trì kỷ cương mà còn là nền tảng hình thành văn hóa tôn trọng, lắng nghe, chia sẻ và trách nhiệm giữa cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Cùng với đó, cần đề cao vai trò nêu gương của người đứng đầu, cán bộ quản lý và đội ngũ nhà giáo. Trong môi trường giáo dục, một lời nói chuẩn mực, một hành động đẹp, một cách ứng xử nhân văn có sức giáo dục và lan tỏa sâu sắc hơn nhiều bài học lý thuyết.
Đổi mới giáo dục vì thế không chỉ nằm ở chương trình hay phương pháp giảng dạy, mà còn ở cách kiến tạo đời sống văn hóa trong nhà trường. Các hoạt động đọc sách, giáo dục truyền thống, trải nghiệm sáng tạo, văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, tình nguyện và hướng về cộng đồng cần được tổ chức thiết thực, thường xuyên, tạo cơ hội để học sinh phát triển hài hòa về trí tuệ, thể chất, tâm hồn và kỹ năng sống. Một ngôi trường có đời sống văn hóa phong phú sẽ giúp học sinh phát hiện năng lực, nuôi dưỡng ước mơ, rèn luyện bản lĩnh và từng bước hoàn thiện bản thân.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, xây dựng văn hóa học đường cũng phải gắn chặt với xây dựng văn hóa số. Nhà trường cần trang bị cho học sinh năng lực sử dụng công nghệ an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm; đồng thời tăng cường giáo dục pháp luật, đạo đức, kỹ năng nhận diện và ứng phó với thông tin sai lệch, độc hại trên không gian mạng. Khi mỗi học sinh biết làm chủ công nghệ, giữ gìn chuẩn mực ứng xử và chủ động lan tỏa những giá trị tích cực, tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW sẽ không chỉ hiện diện trong những bài học hay hoạt động của nhà trường, mà được chuyển hóa thành hành vi, thói quen và lối sống. Từ đó, văn hóa học đường được mở rộng từ từng lớp học đến không gian số, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện và một xã hội văn minh, nhân văn.
Để mỗi ngôi trường trở thành một không gian văn hóa.
Xây dựng văn hóa học đường là một quá trình lâu dài, bền bỉ, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, ngành giáo dục, gia đình và toàn xã hội. Một chủ trương đúng chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực trong từng lớp học, mỗi nhà trường và mỗi gia đình. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, thiết chế văn hóa trường học; xây dựng đội ngũ nhà giáo có phẩm chất, năng lực và tinh thần nêu gương; đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong giáo dục đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử cho học sinh.
Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên, có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành nhân cách. Sự đồng hành, phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp trong giáo dục thế hệ trẻ. Cha mẹ không chỉ quan tâm đến kết quả học tập mà cần đồng hành cùng con trong rèn luyện đạo đức, kỹ năng sống, văn hóa ứng xử và ý thức trách nhiệm. Khi những giá trị tốt đẹp được vun đắp thống nhất từ gia đình đến nhà trường và xã hội, học sinh sẽ có nền tảng vững chắc để trưởng thành.
Mỗi học sinh cũng cần được xác định là một chủ thể của văn hóa học đường. Lễ phép với thầy cô, đoàn kết với bạn bè, trung thực trong học tập, chấp hành nội quy, ứng xử văn minh trên không gian mạng hay tích cực tham gia các hoạt động vì cộng đồng đều là những hành động cụ thể góp phần tạo dựng môi trường giáo dục nhân văn, tiến bộ. Văn hóa học đường vì thế không phải điều gì xa vời, mà được hình thành từ chính lời nói, hành vi và lựa chọn của mỗi người mỗi ngày.
Đầu tư cho văn hóa học đường chính là đầu tư cho tương lai đất nước. Khi mỗi ngôi trường thực sự trở thành một không gian văn hóa – nơi lan tỏa tri thức, bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng khát vọng và hun đúc tinh thần cống hiến – đó sẽ là nền tảng để hình thành những thế hệ công dân Việt Nam phát triển toàn diện: có bản lĩnh, tri thức, năng lực hội nhập, giàu lòng yêu nước, nhân ái, trách nhiệm và khát vọng vươn lên. Từ mỗi lớp học, mỗi mái trường, những giá trị ấy sẽ được lan tỏa vào gia đình, cộng đồng và xã hội, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIV của Đảng.
Thế Nguyễn – Minh Văn