Từ một công nhân tại Nhà máy Dệt bông số 17 Thượng Hải, Vương Hồng Văn đã bước vào một trong những giai đoạn biến động nhất của lịch sử Trung Quốc và chỉ trong vài năm vươn lên hàng ngũ lãnh đạo cấp cao. Con đường ấy được đánh dấu bởi những bước ngoặt liên tiếp: từ nhà máy đến phong trào công nhân tạo phản, từ An Đình đến biến động tháng 1/1967, rồi từ Thượng Hải tiến vào Trung ương. Vì thế, để hiểu sự trỗi dậy của Vương Hồng Văn, cần lần theo từng nấc thang đã đưa Vương Hồng Văn từ một công nhân bình thường đến đỉnh cao quyền lực. Muốn hiểu Vương Hồng không thể chỉ nhìn vào chức vụ cuối cùng, mà phải lần theo từng nấc của quá trình lịch sử ấy.
Từ người công nhân đến thủ lĩnh tổ chức tạo phản
Vương Hồng Văn sinh năm 1935. Sau thời gian phục vụ trong quân đội, năm 1956, Vương xuất ngũ và được phân công về Nhà máy Dệt bông số 17 Thượng Hải, làm công nhân bảo vệ. Đây là điểm xuất phát đáng chú ý trên con đường chính trị của Vương Hồng Văn: không trưởng thành từ các cơ quan Trung ương hay lĩnh vực lý luận, tuyên truyền, mà từ môi trường công nhân công nghiệp Thượng Hải. Khi Cách mạng Văn hóa bùng nổ, chính môi trường nhà máy đã đưa người công nhân này vào những hoạt động chính trị ngày càng quyết liệt.
Năm 1966, Cách mạng Văn hóa nhanh chóng lan từ trường học sang các nhà máy, cuốn công nhân vào những cuộc vận động và tranh chấp chính trị gay gắt. Ở đây cần phân biệt công nhân tạo phản với Hồng Vệ binh. Nếu Hồng Vệ binh chủ yếu hình thành trong học sinh, sinh viên và thanh niên, thì Vương Hồng Văn nổi lên từ phong trào tạo phản của giới công nhân Thượng Hải. Đến tháng 11/1966, khi phong trào đã lan sâu vào khu vực công nghiệp, trong khi Trung ương vẫn phải nhấn mạnh yêu cầu vừa tiến hành vận động vừa duy trì sản xuất, hoạt động của Vương bắt đầu vượt khỏi phạm vi một nhà máy.
Ngày 9/11/1966, Tổng Tư lệnh Công nhân Cách mạng Tạo phản Thượng Hải, thường gọi là Công Tổng Tư, được thành lập, với Vương Hồng Văn cùng một số người khác giữ vai trò lãnh đạo. Tuyên ngôn của tổ chức công khai nêu khẩu hiệu đoạt quyền. Việc tham gia lãnh đạo Công Tổng Tư đánh dấu bước chuyển quan trọng đầu tiên về vị thế của Vương Hồng Văn: từ một công nhân tham gia phong trào trở thành một trong những người lãnh đạo lực lượng tạo phản có tổ chức ở quy mô thành phố.
Chỉ một ngày sau, sự kiện An Đình đưa Vương Hồng Văn và Công Tổng Tư vào cuộc đối đầu trực tiếp với bộ máy lãnh đạo Thượng Hải. Ngày 10/11, với lý do lên Bắc Kinh khiếu nại, lực lượng Công Tổng Tư tập trung tại ga An Đình, tìm cách lên tàu đi về phía Bắc. Khi Thành ủy Thượng Hải cử người đến ngăn chặn, Vương chỉ huy lực lượng nằm trên đường ray, khiến tuyến đường sắt Thượng Hải – Nam Kinh bị gián đoạn hơn 30 giờ.
Cách giải quyết sự việc sau đó biến An Đình thành một bước ngoặt. Trương Xuân Kiều được cử đến hiện trường nhưng không thông qua Thành ủy Thượng Hải mà trực tiếp làm việc với phía Công Tổng Tư. Trương chấp nhận năm yêu cầu của tổ chức này và xác nhận hành động của họ là hành động cách mạng. Như vậy, một lực lượng tạo phản vừa trực tiếp đối đầu với bộ máy thành phố không những không bị giải tán mà còn được thừa nhận về mặt chính trị. Đối với Vương Hồng Văn, kết quả tại An Đình đồng thời đánh dấu một thay đổi về vị thế: từ phạm vi nhà máy, tên tuổi của Vương bắt đầu nổi lên trong phong trào tạo phản ở Thượng Hải.
An Đình vì thế không chỉ là một sự kiện trong quá trình phát triển của Công Tổng Tư, mà còn là nấc chuyển quan trọng trên con đường chính trị của Vương Hồng Văn. Từ một công nhân tại Nhà máy Dệt bông số 17, Vương trở thành một thủ lĩnh tạo phản có khả năng huy động lực lượng, trực tiếp đối đầu với bộ máy thành phố và nhận được sự thừa nhận từ cấp cao hơn. Từ An Đình, con đường đưa Vương Hồng Văn từ phong trào công nhân tạo phản vào trung tâm những biến động chính trị ở Thượng Hải bắt đầu hình thành rõ nét.
Từ An Đình đến quyền lực ở Thượng Hải
Sau An Đình, xung đột ở Thượng Hải không còn giới hạn trong một số nhà máy. Các tổ chức tạo phản tiếp tục mở rộng hoạt động, trong khi quan hệ giữa họ với Thành ủy ngày càng căng thẳng. Trong quá trình ấy, vị thế của Vương Hồng Văn cũng thay đổi nhanh chóng: từ một công nhân tham gia lãnh đạo Công Tổng Tư, Vương dần trở thành một trong những nhân vật có ảnh hưởng trong phong trào tạo phản ở thành phố. Đáng chú ý, tư liệu Đảng sử Thượng Hải sau này xác định An Đình cũng là nơi hình thành mối quan hệ chính trị đặc biệt giữa Vương Hồng Văn và Trương Xuân Kiều.
Cuối tháng 12/1966, sự đối đầu giữa các lực lượng tạo phản và bộ máy lãnh đạo Thượng Hải bước sang một mức độ mới. Ngày 30/12, dưới sự ủng hộ của Trương Xuân Kiều, Vương Hồng Văn cùng các lực lượng tạo phản tham gia cuộc xung đột lớn tại Khang Bình Lộ, nơi đặt cơ quan Thành ủy Thượng Hải. Theo tư liệu Đảng sử, hơn 100.000 người đã bị cuốn vào sự kiện. Nếu An Đình đánh dấu việc Công Tổng Tư trực tiếp thách thức quyền lực của Thành ủy, thì Khang Bình Lộ cho thấy cuộc đối đầu ấy đã chuyển từ tranh chấp chính trị sang xung đột quy mô lớn và bạo lực. Vương Hồng Văn cũng từ vị trí lãnh đạo một tổ chức công nhân tạo phản tiến gần hơn đến trung tâm cuộc đấu tranh quyền lực ở Thượng Hải.
Bước ngoặt quyết định diễn ra đầu tháng 1/1967. Ngày 6/1, các tổ chức tạo phản ở Thượng Hải, trong đó có Công Tổng Tư do Vương Hồng Văn đứng đầu, tổ chức cuộc mít tinh nhằm đánh đổ Thành ủy Thượng Hải. Sau cuộc mít tinh, hoạt động của các cơ quan Thành ủy và chính quyền thành phố bị đình trệ. Sự kiện này mở đầu cho cuộc đoạt quyền ở Thượng Hải, thường được gọi là “Nhất Nguyệt phong bạo”.
Những diễn biến tại Thượng Hải nhanh chóng nhận được sự ủng hộ từ cấp cao nhất. Ngày 8/1, Mao Trạch Đông bày tỏ ủng hộ hoạt động đoạt quyền của lực lượng tạo phản Thượng Hải. Ngày 9/1, Nhân Dân Nhật Báo đăng Thư gửi toàn thể nhân dân Thượng Hải của lực lượng tạo phản cùng ý kiến của Mao Trạch Đông. Đến ngày 22/1, tờ báo tiếp tục đăng xã luận kêu gọi các địa phương học tập kinh nghiệm Thượng Hải. Một cuộc đấu tranh quyền lực ở phạm vi thành phố từ đó được nâng thành hình mẫu cho phong trào đoạt quyền ở nhiều địa phương, khiến tình trạng hỗn loạn trên toàn Trung Quốc tiếp tục gia tăng.
Đối với Vương Hồng Văn, Nhất Nguyệt phong bạo đánh dấu bước chuyển lớn hơn nhiều so với An Đình. Nếu An Đình giúp Vương nổi lên trong phong trào công nhân tạo phản, thì cuộc đoạt quyền đầu năm 1967 đưa nhân vật này trực tiếp tham gia vào quá trình tái lập quyền lực chính trị ở Thượng Hải. Chỉ trong vài tháng, con đường của Vương Hồng Văn đã đi từ nhà máy, qua Công Tổng Tư và những cuộc đối đầu với Thành ủy, đến vị trí của một trong những nhân vật tham gia định hình trật tự quyền lực mới của thành phố.
Từ Thượng Hải đến Trung ương
Sau biến động tháng 1/1967, Vương Hồng Văn bước vào bộ máy quyền lực mới ở Thượng Hải. Năm 1967, Vương giữ chức Phó Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng Thượng Hải. Từ một thủ lĩnh công nhân tạo phản, Vương lúc này đã trở thành thành viên của cơ cấu lãnh đạo được thiết lập sau cuộc đoạt quyền. Đây là bước chuyển quan trọng: vị thế hình thành trong phong trào tạo phản bắt đầu được chuyển hóa thành vị trí chính thức trong bộ máy chính trị.
Con đường ấy tiếp tục mở rộng từ Thượng Hải lên cấp Trung ương. Tại Đại hội IX Đảng Cộng sản Trung Quốc, diễn ra từ ngày 1 đến 24/4/1969, Vương Hồng Văn được bầu làm Ủy viên Trung ương, có tên trong danh sách 170 Ủy viên Trung ương khóa IX. Lần đầu tiên, Vương bước vào cơ cấu Trung ương của Đảng, trong khi vẫn tiếp tục giữ những vị trí quan trọng tại Thượng Hải.
Tháng 1/1971, Vương trở thành Bí thư thứ ba Thành ủy Thượng Hải. Đến tháng 9/1972, Vương được điều về Trung ương làm việc. Nhìn lại từ thời điểm này, tốc độ thăng tiến của Vương Hồng Văn đặc biệt đáng chú ý: chỉ trong khoảng sáu năm, từ một công nhân tham gia phong trào tạo phản, Vương lần lượt trở thành lãnh đạo Công Tổng Tư, bước vào bộ máy quyền lực Thượng Hải, trở thành Ủy viên Trung ương rồi được điều về làm việc tại Trung ương.
Thượng Hải giữ vị trí đặc biệt trong quá trình thăng tiến ấy. Vương Hồng Văn, Trương Xuân Kiều và Diêu Văn Nguyên đều nổi lên từ thành phố này trong những năm Cách mạng Văn hóa, nhưng xuất phát điểm của ba người khác nhau. Trương Xuân Kiều gắn với công tác lý luận, báo chí và đã hoạt động trong bộ máy chính trị; Diêu Văn Nguyên được biết đến qua hoạt động phê bình; còn Vương Hồng Văn đi lên từ phong trào công nhân tạo phản. Chính xuất phát điểm ấy khiến con đường của Vương trở nên khác biệt: từ một nhà máy ở Thượng Hải, Vương tiến vào cơ cấu lãnh đạo Trung ương trong một khoảng thời gian rất ngắn.
Sau khi được điều về Trung ương tháng 9/1972, quá trình thăng tiến của Vương Hồng Văn còn diễn ra nhanh hơn. Chưa đầy một năm sau, tại Đại hội X Đảng Cộng sản Trung Quốc, tổ chức ở Bắc Kinh từ ngày 24 đến 28/8/1973, Vương được giao thay mặt Trung ương trình bày Báo cáo về sửa đổi Điều lệ Đảng. Việc đảm nhiệm một nội dung quan trọng tại Đại hội toàn quốc cho thấy vị thế của Vương đã thay đổi căn bản. Người công nhân từng bước vào Cách mạng Văn hóa từ Nhà máy Dệt bông số 17 giờ đây đã xuất hiện trên diễn đàn chính trị cấp cao nhất của Đảng.
Đỉnh cao quyền lực
Ngày 30/8/1973, Hội nghị Trung ương khóa X lần thứ nhất bầu các cơ quan lãnh đạo mới. Mao Trạch Đông được bầu làm Chủ tịch; Chu Ân Lai, Vương Hồng Văn, Khang Sinh, Diệp Kiếm Anh và Lý Đức Sinh được bầu làm Phó Chủ tịch Trung ương. Vương Hồng Văn đồng thời trở thành Ủy viên Bộ Chính trị và Ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị. Từ một công nhân ở Thượng Hải, Vương lúc này đã bước vào tầng cao nhất của bộ máy lãnh đạo Trung ương.
Đại hội X vì thế đánh dấu đỉnh cao trong hành trình chính trị của Vương Hồng Văn. Chỉ trong khoảng bảy năm, từ tháng 11/1966 đến tháng 8/1973, vị thế của Vương thay đổi qua những bước ngoặt liên tiếp: từ Công Tổng Tư và sự kiện An Đình, qua Khang Bình Lộ và Nhất Nguyệt phong bạo, rồi bước vào bộ máy lãnh đạo Thượng Hải trước khi tiến lên Trung ương. Tốc độ của hành trình ấy không chỉ phản ánh sự thăng tiến đặc biệt nhanh của một cá nhân, mà còn cho thấy những biến động sâu sắc trong cơ cấu quyền lực Trung Quốc thời Cách mạng Văn hóa.
Sau Đại hội X, Vương Hồng Văn cùng Trương Xuân Kiều, Giang Thanh và Diêu Văn Nguyên trở thành bốn nhân vật về sau thường được gọi là “Bè lũ Bốn tên”. Đáng chú ý, họ đi đến Trung ương từ những con đường khác nhau. Giang Thanh gắn với hoạt động văn nghệ và chính trị; Trương Xuân Kiều trưởng thành từ báo chí, lý luận và công tác chính trị; Diêu Văn Nguyên nổi lên từ lĩnh vực phê bình; còn Vương Hồng Văn xuất thân từ phong trào công nhân Thượng Hải. Sự hội tụ của bốn nhân vật tại trung tâm quyền lực phản ánh một trong những đặc điểm khác thường của đời sống chính trị Trung Quốc trong giai đoạn này.
Nhưng nếu nhìn riêng Vương Hồng Văn, điều nổi bật nhất vẫn là tốc độ thăng tiến. Năm 1956, Vương mới là công nhân tại Nhà máy Dệt bông số 17 Thượng Hải. Mười năm sau, Vương bước vào phong trào công nhân tạo phản; năm 1967 tham gia bộ máy quyền lực mới của thành phố; năm 1969 trở thành Ủy viên Trung ương; năm 1972 được điều về Trung ương. Đến ngày 30/8/1973, Vương Hồng Văn được bầu làm Phó Chủ tịch Trung ương Đảng.
Từ Nhà máy Dệt bông số 17 đến vị trí Phó Chủ tịch Trung ương là một hành trình chỉ kéo dài chưa đầy hai thập niên; riêng bước nhảy từ thủ lĩnh công nhân tạo phản đến tầng cao nhất của Trung ương diễn ra trong chưa đầy bảy năm. Đó cũng là điểm câu chuyện này dừng lại: Vương Hồng Văn ở đỉnh cao quyền lực, sau một quá trình thăng tiến gắn chặt với những biến động dữ dội của Cách mạng Văn hóa.
Nhìn lại một con đường quyền lực
Nhìn lại hành trình của Vương Hồng Văn, chức vụ cao nhất chỉ cho thấy điểm đến, không giải thích được con đường dẫn tới đó. Muốn hiểu vì sao một công nhân tại Thượng Hải có thể chỉ trong vài năm bước vào trung tâm quyền lực, cần trở lại với chính những nấc thang đã tạo nên sự thăng tiến ấy: từ Nhà máy Dệt bông số 17 đến Công Tổng Tư, từ An Đình đến Khang Bình Lộ và Nhất Nguyệt phong bạo, rồi từ bộ máy lãnh đạo Thượng Hải tiến vào Trung ương. Đặt các bước ngoặt ấy trong đúng trình tự lịch sử, con đường quyền lực của Vương Hồng Văn mới hiện lên đầy đủ.
Hành trình đó cũng cho thấy tầm quan trọng của việc nhận diện đúng các lực lượng và tổ chức trong Cách mạng Văn hóa. Hồng Vệ binh không đồng nhất với Công Tổng Tư; phong trào công nhân tạo phản cũng không thể giản lược thành phong trào Hồng Vệ binh. Tương tự, những cơ cấu quyền lực hình thành sau cuộc đoạt quyền ở Thượng Hải không phải sự tiếp nối đơn thuần của bộ máy Thành ủy trước đó. Những khác biệt tưởng như chỉ thuộc về tên gọi thực chất quyết định việc xác định ai tham gia, họ đại diện cho lực lượng nào và giữ vai trò gì trong từng biến động.
Đặt Vương Hồng Văn bên cạnh Giang Thanh, Trương Xuân Kiều và Diêu Văn Nguyên, một đặc điểm khác của thời kỳ này càng hiện rõ: những con đường rất khác nhau đã cùng hội tụ tại trung tâm quyền lực. Giang Thanh đi từ sân khấu đến hoạt động chính trị; Trương Xuân Kiều từ báo chí, lý luận và công tác chính trị; Diêu Văn Nguyên từ hoạt động phê bình; còn Vương Hồng Văn từ phong trào công nhân Thượng Hải. Bốn xuất phát điểm, bốn hành trình khác nhau, nhưng cuối cùng cùng gặp nhau trong bộ máy lãnh đạo Trung ương. Khi đặt cạnh nhau, những câu chuyện riêng ấy mở ra một bức tranh rộng hơn về cách quyền lực được hình thành và dịch chuyển trong những năm Cách mạng Văn hóa.
Câu chuyện về Vương Hồng Văn trong bài viết này dừng lại ở ngày 30/8/1973, khi Vương được bầu làm Phó Chủ tịch Trung ương Đảng. Dừng lại ở thời điểm ấy cũng là cách giữ cho lịch sử được nhìn theo đúng trình tự của nó: không dùng kết cục về sau để giải thích ngược những lựa chọn và bước ngoặt đã diễn ra trước đó. Ở ngày 30/8/1973, điều có thể nhìn thấy là một hành trình đặc biệt: từ một công nhân ở Thượng Hải, qua những biến động của phong trào tạo phản, Vương Hồng Văn đã bước tới một trong những vị trí cao nhất trong bộ máy lãnh đạo Trung Quốc.
Nhưng đến đây, câu chuyện cũng không còn chỉ thuộc về Vương Hồng Văn. Từ hành trình của một nhân vật, câu hỏi mở rộng sang chính thời đại đã tạo nên hành trình ấy: Cách mạng Văn hóa diễn ra như thế nào, những cuộc vận động và biến động quyền lực đã tác động ra sao đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội Trung Quốc? Sau bốn chân dung là một bức tranh lớn hơn đang chờ được khảo sát — không còn là câu chuyện về con đường quyền lực của một vài cá nhân, mà là câu chuyện về một thời kỳ đã làm biến đổi sâu sắc Trung Quốc.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tư liệu tham khảo
1.Mạng lưới Đảng sử Trung Quốc: Biên niên đại sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc – Năm 1966.
2.Mạng lưới Đảng sử Trung Quốc: Cơn bão Cách mạng tháng Giêng năm 1967.
3.Mạng lưới Đảng sử Trung Quốc: Danh sách Ủy viên và Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX.
4.Mạng lưới Đảng sử Trung Quốc: Khái quát Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Trung Quốc.
5.Mạng lưới Đảng sử Trung Quốc: Thông cáo Hội nghị toàn thể lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X.
6.Mạng lưới Đảng sử Thượng Hải: Tư liệu Đảng sử về Vương Hồng Văn.