Ngày 16/5/1966, việc Bộ Chính trị Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc thông qua “Thông tri 16/5” đã mở màn cho một giai đoạn biến động chính trị – xã hội sâu sắc và kéo dài. Từ một cuộc vận động tập trung vào lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, Cách mạng Văn hóa nhanh chóng lan từ trường học, cơ quan đến đường phố, nhà máy, làm đảo lộn nhiều mặt của đời sống Trung Quốc. Nhìn lại dấu mốc 16/5 vì thế là điểm khởi đầu để lý giải bản chất, diễn biến và những hệ lụy sâu rộng của cuộc vận động này.
Ngày 16/5 – dấu mốc khở đầu của Cách mạng Văn hóa Trung Quốc
Trước tháng 5/1966, đời sống chính trị, tư tưởng ở Trung Quốc đã diễn ra những tranh luận gay gắt xoay quanh đường lối, văn hóa, văn nghệ và cách nhìn nhận các vấn đề xã hội. Trong những tháng đầu năm 1966, đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa ngày càng được đẩy lên cao. Ngày 10/4, Trung ương phê chuẩn “Kỷ yếu tọa đàm công tác văn nghệ trong quân đội” do Giang Thanh chủ trì, một văn kiện phản ánh quan điểm ngày càng quyết liệt đối với tình hình văn hóa, văn nghệ. Đến tháng 5, những tranh luận này bắt đầu vượt khỏi phạm vi văn hóa để chuyển thành một cuộc vận động chính trị có quy mô rộng lớn hơn.
Ngày 16/5/1966 trở thành dấu mốc quan trọng. Tại Hội nghị Bộ Chính trị mở rộng, “Thông tri của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc”, thường được gọi là “Thông tri 16 tháng 5”, chính thức được thông qua. Văn kiện yêu cầu chấm dứt việc thực hiện “Đề cương tháng Hai”, giải thể “Tiểu tổ năm người về Cách mạng Văn hóa” và thành lập một cơ cấu mới: “Tiểu tổ Cách mạng Văn hóa Trung ương”, trực thuộc Thường vụ Bộ Chính trị. Đồng thời, “Thông tri 16/5” đưa ra những nhận định gay gắt về tình hình tư tưởng, văn hóa và chính trị, yêu cầu tiến hành đấu tranh với những lực lượng bị xác định là đối lập.
Từ góc nhìn lịch sử, ý nghĩa của ngày 16/5 cần được đặt trong tiến trình rộng hơn của Cách mạng Văn hóa. “Thông tri 16 tháng 5” không phải là toàn bộ cuộc vận động, nhưng việc văn kiện được thông qua và triển khai đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng: từ những cuộc tranh luận và đấu tranh chủ yếu trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, Cách mạng Văn hóa bắt đầu được thúc đẩy thành một cuộc vận động chính trị ở quy mô rộng lớn. Bởi vậy, ngày 16/5/1966 thường được xem là một trong những dấu mốc mở đầu quan trọng của Cách mạng Văn hóa.
Đáng chú ý, những chủ trương được xác lập ở cấp Trung ương nhanh chóng tác động xuống đời sống xã hội và tìm thấy những hình thức biểu hiện mới. Phê bình, tự phê bình, tranh luận và đấu tranh tư tưởng ngày càng mang tính công khai. Đại tự báo xuất hiện tại các trường học, cơ quan; những cuộc mít tinh, tập hợp và vận động quần chúng diễn ra ngày một nhiều hơn.
Cánh cửa của một cuộc vận động chính trị quy mô lớn đã được mở ra từ Trung ương. Nhưng từ thời điểm ấy, diễn biến của Cách mạng Văn hóa không còn giới hạn trong những cuộc họp hay văn kiện. Nó nhanh chóng lan vào trường học, cơ quan, đường phố và nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, mở đầu cho một giai đoạn biến động sâu sắc và kéo dài tại Trung Quốc.
Từ trường học đến đường phố
Ngày 25/5/1966, tại Đại học Bắc Kinh xuất hiện một đại tự báo do Nhiếp Nguyên Tử cùng một số người khác ký tên, công kích Đảng ủy Đại học Bắc Kinh và Thành ủy Bắc Kinh. Sự kiện nhanh chóng trở thành một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình phát triển của phong trào. Từ một hình thức biểu đạt quan điểm bằng văn bản, đại tự báo dần trở thành phương tiện đấu tranh chính trị có sức lan truyền mạnh, xuất hiện ngày càng nhiều tại các trường học, cơ quan và nơi công cộng.
Mùa hè năm 1966, một lực lượng mới nổi lên mạnh mẽ: Hồng Vệ binh, với thành phần chủ yếu là học sinh, sinh viên và thanh niên. Sự xuất hiện của lực lượng này cho thấy cuộc vận động đã thu hút một bộ phận đông đảo giới trẻ tham gia và nhanh chóng mở rộng phạm vi hoạt động. Từ trường học, các hoạt động của Hồng Vệ binh lan ra đường phố và nhiều không gian công cộng. Từ ngày 22 đến 29/8, Tân Hoa xã liên tiếp đưa tin về việc Hồng Vệ binh tại Bắc Kinh và nhiều địa phương xuống đường, tiến hành phong trào “quét sạch Tứ cựu”: tư tưởng cũ, văn hóa cũ, phong tục cũ và tập quán cũ.
Trong quá trình đó, ngày 8/8/1966 đánh dấu thêm một bước chuyển quan trọng khi Hội nghị Trung ương lần thứ XI khóa VIII thông qua “Quyết định về Cách mạng Văn hóa vô sản”, thường được gọi là “16 điều”. Văn kiện xác lập những phương hướng và phương thức tiến hành cuộc vận động trên phạm vi rộng. Nếu “Thông tri 16/5” đánh dấu bước khởi đầu quan trọng, thì “16 điều” tháng 8 tiếp tục tạo cơ sở để cuộc vận động được triển khai sâu rộng hơn trong xã hội.
Mười ngày sau, ngày 18/8/1966, Mao Trạch Đông lần đầu tiếp Hồng Vệ binh tại Quảng trường Thiên An Môn. Từ tháng 8 đến tháng 11, nhiều cuộc tiếp đón quy mô lớn tiếp tục diễn ra, với sự tham gia của học sinh, sinh viên và Hồng Vệ binh từ nhiều địa phương. Những sự kiện này góp phần tạo sức lan tỏa mạnh mẽ cho phong trào, đồng thời đưa Hồng Vệ binh trở thành một trong những lực lượng nổi bật của Cách mạng Văn hóa trong giai đoạn đầu.
Dòng người từ các địa phương tập trung về Bắc Kinh rồi trở về quê hương cũng trở thành một kênh lan truyền của cuộc vận động. Những khẩu hiệu, phương thức đấu tranh và trải nghiệm họ tiếp nhận tại thủ đô theo chân họ đến nhiều vùng trên cả nước. Cách mạng Văn hóa vì thế nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một số cơ quan hay trường học: từ giảng đường, nó tràn xuống đường phố và từng bước tác động trực tiếp đến đời sống xã hội.
Từ đấu tranh tư tưởng đến biến động xã hội
Khi phong trào vượt khỏi phạm vi trường học, các cơ quan, đơn vị và nhà máy dần trở thành những địa bàn mới của cuộc vận động. Đây là một bước chuyển đáng chú ý. Nếu những tranh luận trước đó chủ yếu tập trung vào tư tưởng, văn hóa, giáo dục và những cá nhân bị xem là có quan điểm sai khác, thì lúc này, đấu tranh bắt đầu tác động trực tiếp đến tổ chức bộ máy, quyền lãnh đạo và vị trí của những người đang nắm giữ chức vụ. Ranh giới giữa đấu tranh tư tưởng và đấu tranh quyền lực vì thế ngày càng trở nên khó phân định.
Cuối năm 1966, Thượng Hải trở thành một trong những địa bàn thể hiện rõ bước chuyển này với sự xuất hiện của các tổ chức công nhân tạo phản. Đây là lực lượng cần được phân biệt với Hồng Vệ binh vốn chủ yếu hình thành trong giới học sinh, sinh viên. Ngày 9/11, “Tổng Tư lệnh Công nhân Cách mạng Tạo phản Thượng Hải”, gọi tắt là “Công Tổng Tư”, tuyên bố thành lập. Một ngày sau, lực lượng này tập trung tại ga An Đình, khiến tuyến đường sắt Thượng Hải – Nam Kinh bị gián đoạn hơn 30 giờ. Vương Hồng Văn nổi lên như một trong những người đứng đầu tổ chức này.
Đến ngày 30/12/1966, xung đột tại Khang Bình Lộ tiếp tục đẩy tình hình Thượng Hải sang một giai đoạn căng thẳng hơn. Chuỗi sự kiện cho thấy Cách mạng Văn hóa lúc này đã đi xa khỏi những cuộc tranh luận trong trường học hay trên lĩnh vực tư tưởng. Các tổ chức quần chúng bắt đầu tác động trực tiếp đến hoạt động của bộ máy lãnh đạo địa phương, trong khi vấn đề quyền lực ngày càng trở thành trọng tâm của các cuộc đấu tranh.
Chính trong quá trình ấy, khái niệm “đoạt quyền” dần nổi lên trong đời sống chính trị. Những biến động đầu năm 1967 vì thế không xuất hiện một cách đột ngột, mà là kết quả của một quá trình leo thang từng bước: từ đấu tranh tư tưởng đến huy động quần chúng, từ trường học ra nhà máy, rồi từ phê phán cá nhân và tổ chức tiến tới thách thức trực tiếp bộ máy quyền lực.
Thượng Hải là một trong những nơi thể hiện tập trung nhất quá trình chuyển đổi đó. An Đình, Khang Bình Lộ và những biến động tiếp diễn trong tháng 1/1967 không phải các sự kiện rời rạc, mà là những mắt xích nối tiếp nhau trong quá trình Cách mạng Văn hóa chuyển từ lĩnh vực tư tưởng – văn hóa sang tổ chức và quyền lực. Những diễn biến liên quan đến Vương Hồng Văn đã được phân tích sâu hơn ở bài viết trước; trong dòng chảy chung của Cách mạng Văn hóa, điều đáng chú ý ở đây là cách những biến động cuối năm 1966 đã tạo tiền đề cho một giai đoạn đấu tranh quyết liệt hơn trong năm 1967.
Từ “Nhất Nguyệt phong bạo” đến một thập niên biến động
Ngày 6/1/1967, các tổ chức tạo phản tại Thượng Hải tổ chức một cuộc mít tinh nhằm đánh đổ Thành ủy, sau đó hoạt động của Thành ủy và chính quyền thành phố rơi vào tình trạng đình trệ. Những biến động diễn ra trong tháng 1/1967 tại Thượng Hải được gọi là “Nhất Nguyệt phong bạo”, đánh dấu bước phát triển mới của phong trào “đoạt quyền”. Ngày 8/1, Mao Trạch Đông bày tỏ sự ủng hộ đối với những diễn biến tại Thượng Hải. Ngày 11/1, Trung ương gửi điện mừng tới các tổ chức tạo phản tại đây; đến ngày 22/1, Nhân Dân Nhật Báo đăng xã luận kêu gọi các địa phương học tập kinh nghiệm Thượng Hải.
Từ Thượng Hải, phong trào “đoạt quyền” nhanh chóng lan sang nhiều địa phương. Tư liệu Đảng sử ghi nhận tại Sơn Tây, Quý Châu, Hắc Long Giang, Sơn Đông và nhiều nơi khác, các cơ quan lãnh đạo địa phương lần lượt bị “đoạt quyền”. Trong quá trình tái lập bộ máy quản lý, các Ủy ban Cách mạng dần được hình thành theo mô hình “ba kết hợp” giữa quân đội, cán bộ và đại diện quần chúng. Từ những biến động tại một thành phố, một phương thức tổ chức quyền lực mới từng bước được áp dụng trên phạm vi rộng hơn.
Tháng 1/1967 cũng đánh dấu sự gia tăng vai trò của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc trong cuộc vận động. Ngày 23/1, Trung ương, Quốc vụ viện, Quân ủy Trung ương và Tiểu tổ Cách mạng Văn hóa Trung ương ban hành quyết định giao quân đội nhiệm vụ “ủng hộ cánh tả cách mạng quần chúng”. Từ đây, vai trò của quân đội trở thành một yếu tố quan trọng trong tiến trình Cách mạng Văn hóa, gắn không chỉ với việc duy trì trật tự mà còn với quá trình hình thành và vận hành những cơ cấu quyền lực mới. Đây cũng là một vấn đề cần được xem xét riêng để thấy rõ tính phức tạp của Cách mạng Văn hóa trong những năm tiếp theo.
Nhìn lại chặng đường từ ngày 16/5/1966 đến đầu năm 1967, có thể nhận thấy một chuỗi chuyển biến nối tiếp nhau: “Thông tri 16/5”, đại tự báo, sự nổi lên của Hồng Vệ binh, “16 điều”, phong trào lan vào các nhà máy, những biến động tại An Đình và Khang Bình Lộ, rồi “Nhất Nguyệt phong bạo” và làn sóng “đoạt quyền” tại nhiều địa phương.
Chưa đầy một năm, một cuộc vận động được khởi phát từ cấp Trung ương đã vượt khỏi lĩnh vực tư tưởng, văn hóa để tác động sâu vào đời sống xã hội và cơ cấu quyền lực. Nhưng những biến động từ tháng 5/1966 đến đầu năm 1967 mới chỉ là giai đoạn mở đầu. Phía sau “cánh cửa” ngày 16/5 là cả một thập niên mà những xung đột chính trị, biến động xã hội và những thay đổi trong bộ máy quyền lực sẽ còn tiếp tục diễn ra trên quy mô rộng lớn.
Nhìn lại từ những mốc lịch sử
Nhìn lại Cách mạng Văn hóa, điều quan trọng trước hết là đặt các sự kiện vào đúng trình tự và bối cảnh lịch sử. Ngày 16/5/1966 không đơn thuần là một mốc thời gian trong niên biểu. Đằng sau ngày tháng ấy là một hội nghị, một văn kiện, những thay đổi về tổ chức và một bước chuyển trong phương hướng của cuộc vận động. Tương tự, ngày 8/8 gắn với “16 điều”, văn kiện tiếp tục xác lập phương hướng và phương thức triển khai Cách mạng Văn hóa trên phạm vi rộng. Lần theo những dấu mốc cụ thể giúp nhìn thấy một quá trình vận động và biến đổi, thay vì giản lược cả một giai đoạn lịch sử phức tạp vào một vài nhân vật hay sự kiện nổi bật.
Cũng cần phân biệt rõ các lực lượng tham gia. Cách mạng Văn hóa không chỉ có Hồng Vệ binh. Hồng Vệ binh giữ vai trò nổi bật trong giai đoạn đầu, nhưng cùng với sự mở rộng của cuộc vận động còn xuất hiện công nhân tạo phản, cán bộ, quân nhân và nhiều lực lượng xã hội khác. Sự tham gia của những chủ thể khác nhau khiến tính chất của cuộc vận động liên tục biến đổi. Xác định đúng từng lực lượng, vai trò và thời điểm xuất hiện của họ vì thế là điều cần thiết để tránh những cách nhìn đơn giản hóa lịch sử.
Quan trọng hơn, chuỗi sự kiện từ tháng 5/1966 đến đầu năm 1967 cho thấy cách một cuộc vận động từng bước vượt khỏi phạm vi ban đầu. Từ văn kiện chính trị đến đấu tranh tư tưởng, từ trường học ra đường phố, từ học sinh, sinh viên đến công nhân, rồi từ các tổ chức quần chúng đến những cuộc đấu tranh trực tiếp liên quan đến bộ máy và quyền lực địa phương – sau mỗi bước chuyển, phạm vi và mức độ tác động lại được mở rộng. Chính quá trình ấy cho thấy vì sao Cách mạng Văn hóa không thể được lý giải chỉ qua một nhân vật, một lực lượng hay một sự kiện riêng lẻ.
Ngày 16/5/1966, một cánh cửa được mở ra. Đến đầu năm 1967, những gì diễn ra phía sau cánh cửa ấy đã trở thành một biến động chính trị – xã hội rộng lớn tại Trung Quốc. Nhưng đó mới chỉ là phần mở đầu của một câu chuyện kéo dài suốt một thập niên.
Từ Hồng Vệ binh, nhà trường, giới trí thức và các nhà máy đến phong trào “đoạt quyền”, vai trò của quân đội, sự hình thành các Ủy ban Cách mạng và những biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, mỗi vấn đề là một lát cắt cần được đặt trở lại đúng bối cảnh của nó. Một thập niên lịch sử không thể được giải thích trọn vẹn trong một bài viết. Nhưng có thể lần theo nó từng bước, từ những con người, sự kiện và văn kiện cụ thể để mỗi bước tiếp cận lịch sử đều bắt đầu từ tư liệu và sự thật.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tư liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc: Thông tri của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc ngày 16 tháng 5 năm 1966.
2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc: Quyết định về Cách mạng Văn hóa vô sản – thông qua ngày 8/8/1966.
3. Đảng Cộng sản Trung Quốc: Đại sự ký của Đảng Cộng sản Trung Quốc – năm 1966.
4. Đảng Cộng sản Trung Quốc: Đại sự ký của Đảng Cộng sản Trung Quốc – năm 1967.
5. Mao Mao: Cha tôi – Đặng Tiểu Bình, những năm tháng Cách mạng Văn hóa, Nhà xuất bản Thế Giới, Hà Nội, 2001.
6. Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ: China – A Country Study.