Giữa miền đất Ninh Thuận khắc nghiệt nắng gió, những ngọn tháp Chăm cổ kính vẫn trầm mặc vươn mình qua bao biến thiên của lịch sử. Không chỉ là dấu tích của một nền văn minh từng rực rỡ, mỗi ngọn tháp còn là nơi kết tinh những tầng sâu văn hóa, tín ngưỡng và tư duy nghệ thuật của người Chăm. Qua hàng thế kỷ, những viên gạch đỏ nhuốm màu thời gian vẫn âm thầm lưu giữ ký ức cộng đồng, phản chiếu sức sống bền bỉ của một di sản mà giá trị không chỉ nằm ở hình hài kiến trúc, mà còn ở chiều sâu tâm thức và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Katê – nơi mạch nguồn văn hóa Chăm tiếp nối
Mỗi mùa Katê, tháp Po Klong Garai trên vùng đất Ninh Thuận lại rộn ràng trong tiếng trống Ginăng, Paranưng và âm thanh réo rắt của kèn Saranai. Trên những bậc đá dẫn lên đền tháp, dòng người trong trang phục truyền thống nối nhau về dự hội. Sắc áo trắng, những dải khăn rực rỡ cùng lễ vật được chuẩn bị trang trọng tạo nên bức tranh văn hóa vừa linh thiêng, vừa sống động. Giữa không gian kiến trúc cổ kính, những thanh âm và sắc màu ấy như đánh thức ký ức về một nền văn minh từng phát triển rực rỡ, nay vẫn hiện diện trong đời sống tinh thần của người Chăm.
Katê là một trong những lễ hội quan trọng nhất của cộng đồng Chăm theo đạo Bàlamôn, diễn ra vào đầu tháng 7 lịch Chăm, thường tương ứng khoảng tháng 9 đến tháng 10 dương lịch, tùy từng năm. Đây là dịp tưởng nhớ các vị thần, những bậc tiền nhân có công với dân chúng, bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên và gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình an, no đủ. Trong tâm thức cư dân bản địa, ngày hội còn thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa con người với thần linh, thiên nhiên và cội nguồn dân tộc.
Chiều sâu tín ngưỡng được thể hiện rõ nét qua hệ thống nghi lễ lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tại đền tháp, các nghi thức rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng, mặc y phục cho tượng thờ và dâng lễ được tiến hành theo trình tự truyền thống, dưới sự chủ trì của các chức sắc tôn giáo. Mỗi nghi thức mang một ý nghĩa biểu tượng riêng, thể hiện lòng thành kính đối với các đấng được phụng thờ. Trong làn khói hương, giữa tiếng nhạc lễ và lời khấn nguyện, công trình kiến trúc hàng trăm năm tuổi trở thành nơi hội tụ niềm tin, ký ức và những giá trị tinh thần được cộng đồng bền bỉ trao truyền.
Một nét đặc sắc của Katê là sự hiện diện của văn hóa truyền thống trong cả không gian đền tháp, làng xóm và gia đình. Sau những nghi lễ tại nơi thờ tự, ngày hội tiếp tục với các hoạt động thăm hỏi, sum họp, tưởng nhớ tổ tiên và sẻ chia niềm vui trong từng mái nhà. Những người con xa quê trở về đoàn tụ, các thế hệ cùng chuẩn bị lễ vật, thực hành phong tục và ôn lại chuyện xưa. Qua đó, Katê không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn góp phần vun đắp tình thân, củng cố sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.
Đáng chú ý, sức sống của lễ hội không chỉ nằm ở việc duy trì những nghi thức cổ truyền, mà còn ở quá trình trao truyền tri thức văn hóa. Các chức sắc gìn giữ nghi lễ, người cao tuổi truyền dạy phong tục, kinh nghiệm và những câu chuyện về nguồn cội; lớp trẻ tiếp nhận di sản qua sự tham gia trực tiếp vào các hoạt động tín ngưỡng, âm nhạc, múa và sinh hoạt tập thể. Sự hiện diện của nhiều thế hệ trong mùa hội cho thấy truyền thống không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà tiếp tục được thực hành, bồi đắp và thích ứng với đời sống đương đại.
Với những người Chăm xa quê, Katê là dịp tìm về nơi chôn nhau cắt rốn, nối lại tình thân và bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên. Đối với du khách, đây cũng là cơ hội tiếp cận một không gian văn hóa đặc sắc, tìm hiểu phong tục, tín ngưỡng và nghệ thuật truyền thống của cộng đồng cư dân đã gắn bó lâu đời với vùng đất này. Tuy nhiên, vượt lên ý nghĩa của một hoạt động tham quan hay sự kiện lễ hội, Katê trước hết vẫn là sinh hoạt tinh thần thiêng liêng, nơi người Chăm giữ vai trò chủ thể trong việc thực hành và bảo vệ di sản của mình.
Trải qua những biến thiên lịch sử và thay đổi của đời sống xã hội, Katê vẫn là điểm tựa tinh thần, góp phần nuôi dưỡng ý thức về nguồn cội và bản sắc tộc người. Giá trị bền vững của ngày hội không chỉ được đo bằng những nghi lễ còn lưu giữ, mà còn thể hiện ở sự gắn bó của cộng đồng với truyền thống. Từ tiếng nhạc vang lên dưới chân tháp cổ đến những cuộc sum họp trong từng gia đình, mạch nguồn văn hóa Chăm vẫn âm thầm chảy, được tiếp nối bằng niềm tin, tình yêu và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay.
Những ngọn tháp kể chuyện nghìn năm
Tọa lạc trên đồi Trầu, tháp Po Klong Garai là một trong những công trình kiến trúc Chăm tiêu biểu còn được bảo tồn tại vùng đất Ninh Thuận. Được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV, quần thể tháp gắn với tín ngưỡng thờ vua Po Klong Garai, vị vua được người Chăm tôn kính và lưu truyền qua nhiều thế hệ những câu chuyện về công lao trị nước, chăm lo đời sống dân chúng, đặc biệt là việc xây dựng hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Nổi bật trên nền trời xanh, ba công trình gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa tạo nên một tổng thể kiến trúc hài hòa, mang đậm dấu ấn nghệ thuật Chămpa. Những khối gạch nung đỏ được liên kết khéo léo, hệ thống cửa vòm, trụ ốp cùng các đường nét trang trí, phù điêu thần linh thể hiện sự kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng tinh xảo và tư duy thẩm mỹ giàu tính biểu tượng. Đặc biệt, hình tượng thần Shiva, linh vật Nandin và các họa tiết mang ảnh hưởng Ấn Độ giáo phản ánh chiều sâu tín ngưỡng trong đời sống tinh thần của cư dân Chăm xưa.
Giá trị của Po Klong Garai không chỉ được xác lập bởi niên đại hay vẻ đẹp kiến trúc. Trải qua nhiều thế kỷ, quần thể tháp vẫn giữ vai trò là không gian thực hành tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng Chăm theo đạo Bàlamôn. Tại đây, những nghi lễ truyền thống tiếp tục được duy trì, tạo nên sự gắn kết giữa công trình kiến trúc cổ với đời sống tâm linh đương đại. Di sản vì thế không tách rời cộng đồng mà hiện diện trong chính những sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Ẩn sau những bức tường gạch nhuốm màu thời gian là dấu ấn của một nền văn minh từng đạt đến trình độ phát triển đáng kể về kiến trúc, điêu khắc và nghệ thuật tạo hình. Nhưng điều làm nên sức sống lâu bền của Po Klong Garai còn nằm ở chỗ, sau bao biến thiên lịch sử, công trình vẫn được cộng đồng gìn giữ như một phần ký ức và bản sắc của mình. Những ngọn tháp không chỉ kể câu chuyện của quá khứ, mà còn chứng kiến sự tiếp nối của một mạch nguồn văn hóa chưa từng đứt đoạn.
Theo những bậc thang, tìm về dấu xưa
Men theo những bậc đá uốn mình giữa triền đồi xanh, dòng người chậm rãi tiến về tháp Po Klong Garai sừng sững trên cao. Dưới nắng gió miền Trung, từng bước chân như đưa du khách đến gần hơn với những dấu tích lịch sử, nơi kiến trúc, tín ngưỡng và ký ức của một nền văn minh Chămpa vẫn hiện diện qua bao thế kỷ.
Con đường dẫn lên tháp không chỉ mở ra một hành trình khám phá công trình cổ, mà còn gợi sự kết nối giữa con người hôm nay với những giá trị được bồi đắp từ quá khứ. Giữa những bức tường gạch đỏ nhuốm màu thời gian, mỗi đường nét chạm khắc, mỗi hình tượng trang trí đều mang dấu ấn tài hoa của người xưa, khơi dậy sự tò mò, lòng ngưỡng mộ và ý thức trân trọng di sản.
Trong dòng người đến thăm tháp, có những gia đình cùng nhau lưu giữ khoảnh khắc sum vầy, những bạn trẻ tìm hiểu lịch sử, văn hóa Chăm và cả những người trở về dự hội với niềm thành kính. Những bức ảnh lưu niệm vì thế không chỉ ghi dấu một chuyến đi, mà còn lưu giữ cuộc gặp gỡ giữa nhịp sống hiện đại với không gian văn hóa đã tồn tại hàng trăm năm.
Từ những trải nghiệm bình dị ấy, tình yêu di sản có thể được khơi nguồn và nuôi dưỡng. Bởi giá trị của một công trình cổ không chỉ nằm ở vẻ đẹp kiến trúc hay chiều dài lịch sử, mà còn ở khả năng gợi mở sự hiểu biết, kết nối con người và đánh thức trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa cho các thế hệ mai sau.
Sắc màu văn hóa Chăm – vẻ đẹp bền bỉ cùng thời gian
Nếu những ngọn tháp cổ lưu giữ dấu ấn tài hoa của các nghệ nhân Chămpa, thì âm nhạc, vũ điệu và nghề thủ công truyền thống lại phản ánh sức sống của một nền văn hóa được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ. Trong dòng chảy ấy, lễ hội Katê trở thành nơi hội tụ những giá trị nghệ thuật đặc sắc, thể hiện tâm hồn, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ của người Chăm.
Tiếng trống Ginăng dồn dập, nhịp Paranưng trầm ấm hòa cùng âm thanh réo rắt của kèn Saranai tạo nên tiết tấu đặc trưng của âm nhạc dân gian Chăm. Theo nhịp điệu ấy, những động tác múa mềm mại, đôi bàn tay uyển chuyển và dáng hình duyên dáng trong trang phục truyền thống gợi lên vẻ đẹp vừa mộc mạc, vừa giàu tính biểu tượng. Âm nhạc và múa không đơn thuần là hoạt động trình diễn, mà còn gắn với đời sống tín ngưỡng, chuyển tải tình cảm, niềm tin và những ước vọng của con người.
Bên cạnh nghệ thuật diễn xướng, sắc màu văn hóa Chăm còn hiện diện trong từng đường nét hoa văn trên tấm thổ cẩm, trong kỹ thuật dệt vải được lưu truyền từ mẹ sang con, từ thế hệ trước đến lớp người kế tiếp. Những sản phẩm thủ công không chỉ phục vụ sinh hoạt thường ngày mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ, sự khéo léo và tri thức dân gian được tích lũy qua thời gian. Đằng sau mỗi tấm vải là câu chuyện về đôi bàn tay cần mẫn của người thợ, về sự gắn bó giữa nghề truyền thống với đời sống gia đình và cộng đồng.
Điều đáng quý là những giá trị ấy không chỉ hiện diện trong các dịp lễ hội hay tại những không gian trưng bày di sản. Chúng vẫn được nuôi dưỡng trong nếp sống thường ngày, qua lời dạy của người cao tuổi, sự tận tụy của các nghệ nhân và ý thức tiếp nhận truyền thống của lớp trẻ. Chính những con người bình dị ấy đã góp phần giữ cho âm nhạc, vũ điệu, nghề thủ công và phong tục cổ truyền tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hiện đại.
Giữa những đổi thay của thời gian, vẻ đẹp văn hóa Chăm không chỉ nằm ở những gì còn được lưu giữ từ quá khứ, mà còn ở khả năng tiếp tục hiện diện và phát triển trong đời sống hôm nay. Những ngọn tháp cổ có thể mang dấu vết của năm tháng, nhưng tiếng nhạc, điệu múa và những đường hoa văn truyền thống vẫn được các thế hệ trao truyền, làm nên sức sống bền bỉ của một di sản giàu bản sắc.
Giữ hồn Katê cho những mùa sau
Trong xu thế phát triển du lịch văn hóa, lễ hội Katê và quần thể tháp Po Klong Garai ngày càng khẳng định sức hấp dẫn của vùng đất Ninh Thuận trước đây, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa. Tuy nhiên, đằng sau những sắc màu lễ hội và giá trị của một điểm đến, điều đáng quan tâm hơn cả là làm thế nào để di sản tiếp tục được bảo tồn trong chính môi trường văn hóa đã sản sinh và nuôi dưỡng nó.
Bởi sức sống của Katê không được đo bằng lượng du khách hay quy mô tổ chức, mà trước hết thể hiện ở sự nguyên vẹn về ý nghĩa của các nghi lễ, sự tiếp nối của âm nhạc, nghệ thuật dân gian và vai trò chủ thể của người Chăm trong thực hành tín ngưỡng. Khi các chức sắc vẫn trao truyền tri thức, nghệ nhân còn tâm huyết với nghề, lớp trẻ hiểu và trân trọng phong tục của cha ông, di sản không chỉ được bảo vệ mà còn có điều kiện tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.
Bảo tồn Katê vì thế cần được nhìn nhận trong mối quan hệ hài hòa giữa phát huy giá trị văn hóa và tôn trọng bản sắc cộng đồng. Việc giới thiệu lễ hội đến công chúng, phát triển các hoạt động tham quan, trải nghiệm phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ không gian thiêng, gìn giữ tính chân thực của nghi lễ và tránh biến những sinh hoạt tín ngưỡng thành hoạt động trình diễn đơn thuần. Chỉ khi người Chăm thực sự là chủ thể trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản, những giá trị được trao truyền qua nhiều thế kỷ mới có thể duy trì sức sống lâu bền.
Rồi mùa Katê cũng khép lại. Dòng người rời những bậc đá, tiếng trống Ginăng và kèn Saranai lắng dần sau những ngày hội. Trên đỉnh đồi Trầu, tháp Po Klong Garai vẫn trầm mặc giữa nắng gió, lưu dấu bao thăng trầm lịch sử. Nhưng điều còn đọng lại không chỉ là vẻ đẹp của một công trình cổ hay dư âm lễ hội, mà là sức sống của một nền văn hóa vẫn đang được cộng đồng nâng niu, thực hành và trao truyền.
Giữa nhịp sống không ngừng đổi thay, Katê nhắc nhớ rằng di sản chỉ thực sự trường tồn khi còn hiện diện trong đời sống và tâm thức con người. Từ những nghi lễ linh thiêng dưới chân tháp cổ đến nếp sinh hoạt trong mỗi gia đình Chăm, mạch nguồn văn hóa ấy vẫn bền bỉ chảy, góp thêm một sắc màu độc đáo vào bức tranh văn hóa đa dạng của dân tộc Việt Nam.
Song Nguyen
Bài viết cùng chuyên mục
Làng cổ Thúy Lĩnh – Một miền di sản đất Thăng Long
Về Trằm Trà Lộc, hòa mình trong không gian lễ hội quê hương
Cùng Đà Nẵng “Chạm nhịp tự hào” trong dịp Tết Độc lập 2 tháng 9 năm 2026
Lễ hội nghinh Ông Nam Hải, nét đẹp văn hóa biển gắn kết cộng đồng hướng đến tương lai
Tết Đoan Ngọ ở Huế
Linh khí Núi Sam: Từ lễ hội dân gian đến di sản của nhân loại