Văn học Hán Nôm từ thời Hậu Lê đến trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu địa danh làng cổ Tư Can (nay thuộc thôn Châu Can, xã Chuyên Mỹ, Hà Nội). Vùng đất giàu truyền thống Nho học, khoa bảng này ghi dấu sự tiếp thu và Việt hóa tinh hoa văn học cổ Trung Hoa trong cách đặt địa danh. Đặc biệt, hệ thống câu đối tại đình, chùa, nhà thờ họ phản ánh sự giao thoa Nho – Phật – Đạo qua các điển tích từ Kinh Thi, Kinh Dịch, Phật giáo và văn học trung đại, đồng thời cho thấy sự chuyển biến đời sống tín ngưỡng địa phương đầu thế kỷ XX.
Tư Can – Từ điển tích văn học cổ Trung Hoa đến dấu ấn văn hóa làng quê sông nước
“Tư Can” (斯干) vốn là tên một bài thơ nổi tiếng thuộc phần Tiểu Nhã trong Kinh Thi, ca ngợi việc xây dựng cung điện mới của nhà Chu. Gắn với hình ảnh dòng suối nhỏ và cảnh quan trù phú, bài thơ mang ý nghĩa cát tường, biểu trưng cho cuộc sống bình an, thịnh vượng và sự phát triển của gia tộc.
Từ đó, “Tư Can” trở thành điển cố trong văn học cổ Trung Hoa, được sử dụng trong những lời chúc tốt đẹp. Thành ngữ “Tư Can hiệp cát” (斯干叶吉) mang ý nghĩa chúc mừng tân gia, cầu mong gia đình hưng thịnh, con cháu đông vui. Bài thơ còn gắn với các điển tích “lộng chương” (mừng sinh con trai) và “lộng ngõa” (mừng sinh con gái).
Khi trở thành địa danh làng cổ, “Tư Can” được lý giải theo đặc trưng địa lý và cảnh quan sông nước. Theo Từ điển Hán – Việt của Thiều Chửu, chữ “Tư” (斯) có nghĩa là “này”, “đây”; chữ “Can” (干) có nghĩa là “bờ”, “bến nước”. Từ cách hiểu này, tên làng Tư Can mang nghĩa “bờ sông bên này”, vừa gợi nét gần gũi, vừa phản ánh không gian cư trú của cộng đồng dân làng từ thuở khai hoang, lập ấp.
Xưa kia, một nhánh nhỏ của sông Nhuệ chảy từ địa phận Cổ Trâu (古鄒), qua Tư Can rồi men theo ruộng đồng thôn Trung, tạo thành thế sông hình bán nguyệt. Người dân quần cư bên một bờ sông, phía đối diện là đồng ruộng, bãi bồi và không gian sông nước rộng mở. Dòng chảy ấy từng được gọi là Nguyệt Tư giang hoặc Tư giang.
Như vậy, từ một điển tích mang ý nghĩa tốt đẹp trong văn học cổ Trung Hoa, tên gọi Tư Can đã được người xưa vận dụng, gắn với đặc trưng địa lý và đời sống cư dân bản địa. Sự kết hợp giữa ý nghĩa văn chương và cảnh quan làng quê tạo nên nét riêng của địa danh Tư Can, nơi tên đất không chỉ hàm chứa ước vọng về sự hưng thịnh mà còn lưu giữ dấu ấn lịch sử hình thành cộng đồng cư dân vùng sông nước.
Hồng Lạc, Tư Can trong câu đối chữ Hán tại nghi môn đình Tư Can
Nằm bên dòng sông cổ uốn lượn hình bán nguyệt, đình Tư Can là công trình tín ngưỡng được dân làng xây dựng bề thế để thờ Thành hoàng, cầu mong quốc thái dân an, cuộc sống bình yên, thịnh vượng. Dấu tích ngôi đình được ghi nhận trong các tư liệu hương ước, địa bạ địa phương qua các triều Hậu Lê, Tây Sơn và Nguyễn.
Tại nghi môn đình Tư Can hiện lưu giữ đôi câu đối chữ Hán:
臺閣嚴莊鴻貉之輿圖淨地 Phiên âm: Đài các nghiêm trang Hồng Lạc chi dư đồ tịnh địa. Dịch nghĩa: Đài các uy nghiêm, trang trọng trên vùng đất thanh tịnh của Hồng Lạc.
江流顯赫斯干之廟貌常春 Phiên âm: Giang lưu hiển hách Tư Can chi miếu mạo thường xuân. Dịch nghĩa: Dòng sông rạng rỡ, ngôi đình Tư Can mãi trường tồn tươi tốt như mùa xuân.
Đôi câu đối không chỉ ca ngợi cảnh quan, kiến trúc ngôi đình mà còn hàm chứa những tầng nghĩa văn hóa, lịch sử qua hai địa danh Hồng Lạc và Tư Can.
Trong Kinh Thi, “Hồng Nhạn chi thập” (鴻雁之什) là nhóm mười bài thơ thuộc phần Tiểu Nhã, trong đó có hai bài “Hồng Nhạn” (鴻雁) và “Tư Can” (斯干). Hồng nhạn là loài chim lớn, thường gắn với hình ảnh những cánh chim thiên di bay cao, bay xa. Trong văn học cổ phương Đông, hình tượng này biểu trưng cho chí hướng lớn lao, khát vọng vươn xa và sự cao quý.
Đáng chú ý, câu đối tại nghi môn đình Tư Can sử dụng hai chữ “Hồng Lạc” (鴻貉), gợi liên tưởng đến cội nguồn dân tộc Việt Nam. Trong tâm thức người Việt, Hồng Lạc gắn với truyền thống “con Lạc cháu Hồng”, niềm tự hào về nguồn gốc Rồng Tiên. Chữ “Hồng” gợi nhớ thời đại Hồng Bàng, các Vua Hùng; chữ “Lạc” gắn với cộng đồng Lạc Việt, các danh xưng Lạc hầu, Lạc tướng và nền văn minh lúa nước thời dựng nước.
Ý nghĩa ấy càng được làm rõ qua thần tích Thành hoàng làng Tư Can. Tương truyền, dưới thời Hùng Vương, khi giặc Ân xâm lược, Đức Đông Bảng Đại Vương đã trợ giúp Phù Đổng Thiên Vương đánh giặc giữ nước. Sau khi đất nước thanh bình, ngài trở về trời và được triều đình giao cho dân làng Tư Can phụng thờ.
Như vậy, hai vế câu đối tại nghi môn đình Tư Can đã kết nối hình ảnh quê hương với truyền thống dựng nước, giữ nước của dân tộc. Nếu “Hồng Lạc” gợi nhắc cội nguồn và chiều sâu lịch sử thì “Tư Can” khẳng định tên đất, cảnh quan và không gian tín ngưỡng của cộng đồng làng xã. Sự kết hợp ấy thể hiện cách vận dụng ngôn ngữ Hán học để tôn vinh bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời gửi gắm ước vọng về sự trường tồn, hưng thịnh của quê hương.
Nhiễm thủy, Tư giang trong câu đối và dấu ấn văn hóa Phật giáo tại chùa Hồng Ân
Tại chùa Hồng Ân, những đôi câu đối chữ Hán được tạo tác vào đầu thế kỷ XX không chỉ thể hiện tư tưởng Phật giáo mà còn lưu giữ dấu ấn địa danh, cảnh quan và đời sống văn hóa của làng cổ Tư Can.
Đôi câu đối có hai địa danh “Nhiễm thủy” (染水) và “Tư giang” (斯江) do Hội Thợ May làng Tư Can dâng cúng vào mùa xuân năm Bính Dần (1926), nhân dịp khánh thành chùa Hồng Ân, cũng là năm vua Bảo Đại đăng cơ. Tuy chưa rõ tác giả, nội dung câu đối cho thấy sự am hiểu văn hóa Hán học và giáo lý nhà Phật:
妙智神通慧日光開染水 Phiên âm: Diệu trí thần thông tuệ nhật quang khai Nhiễm thủy. Dịch nghĩa: Trí tuệ nhiệm màu như ánh mặt trời soi sáng vùng nước Nhiễm.
玄高廣大慈雲遍覆斯江 Phiên âm: Huyền cao quảng đại từ vân biến phú Tư giang. Dịch nghĩa: Lòng từ bi cao rộng như mây lành che phủ khắp sông Tư.
“Nhiễm thủy” gắn với địa danh cổ Bài Nhiễm (排染), vùng đất có hệ thống sông ngòi, đầm nước và từng gắn với nghề nhuộm vải, cắt may. Theo địa bạ lập tháng 3 năm Gia Long thứ 4 (1805), trước thế kỷ XX, thôn Tư Can thuộc địa phận xã Bài Nhiễm. Trong câu đối, hình ảnh “tuệ nhật” (mặt trời trí tuệ) soi sáng Nhiễm thủy tượng trưng cho ánh sáng Phật pháp xua tan vô minh, hướng con người đến điều thiện.
Ở vế đối thứ hai, “Tư giang” là dòng sông gắn bó với đời sống cư dân Tư Can qua nhiều thế hệ. Nguồn nước và phù sa từ dòng sông đã nuôi dưỡng đồng ruộng, tạo điều kiện cho người dân sinh sống bằng nghề trồng lúa, đánh bắt cá tôm. Hình ảnh “từ vân” (mây từ bi) che phủ Tư giang biểu trưng cho lòng từ bi rộng lớn của Đức Phật, mang lại sự che chở và phúc lành cho chúng sinh.
Cùng với đôi câu đối trên, chùa Hồng Ân còn lưu giữ đôi câu đối có hai cụm từ “Hồng chử” (鴻渚) và “Tư sơn” (斯山), do cụ Cao Văn Duyện, Phó Hương hội làng Tư Can, cung tiến năm 1937:
佛界靈光鴻渚満天瀀法雨 Phiên âm: Phật giới linh quang Hồng chử mãn thiên ưu pháp vũ. Dịch nghĩa: Cõi Phật sáng thiêng, bến lớn thấm nhuần mưa pháp.
民方倚賴斯山隨地蔭慈雲 Phiên âm: Dân phương ỷ lại Tư sơn tùy địa ấm từ vân. Dịch nghĩa: Dân làng nương tựa, núi Tư được mây từ bi che chở.
“Hồng chử” gợi hình ảnh những bến nước, bãi bồi phù sa và bến đò trên vùng sông nước Tư Can xưa. Chữ “Hồng” còn gợi liên tưởng đến tên chùa Hồng Ân, được dân làng xây dựng năm 1925, đồng thời mang sắc thái văn hóa gắn với cội nguồn Lạc Hồng, tương tự chữ “Hồng” trong câu đối tại nghi môn đình Tư Can.
Trong khi đó, “Tư sơn” có thể gắn với địa thế gò đất cao giữa làng, nơi tọa lạc chùa Hồng Ân. Theo Bản đồ khu dân cư và gò đất xã Tư Can lập tháng 3 năm Vĩnh Thịnh thứ 8 (1712), khu vực ngôi chùa hiện nay thuộc vùng đất cao của làng. Vì vậy, “Tư sơn” vừa gợi đặc điểm địa hình, vừa mang ý nghĩa biểu trưng cho quê hương Tư Can. Cụm từ này cũng được đặt trong mối liên hệ với điển tích văn học Hán Nôm, đặc biệt là bài thơ Qua núi Dục Thúy của Cao Bá Quát:
| Nguyên tác chữ Hán: 天 地 有 斯 山 萬 古 有 斯 寺 風 景 已 奇 絕 爾 我 亦 來 此 我 欲 登 高 岑 浩 歌 寄 雲 水 有 約 乃 違 斯 凡 事 大 都 爾 |
Phiên âm: Thiên địa hữu tư sơn, Vạn cổ hữu tư tự. Phong cảnh dĩ kỳ tuyệt, Nhĩ ngã diệc lai thử. Ngã dục đăng cao sầm, Hạo ca ký vân thủy. Hữu ước nãi vi tư, Phàm sự đại đô nhĩ. |
Dịch thơ: Trời đất có núi này Muôn thuở có chùa này Phong cảnh thật đẹp lạ Mà ta cũng đã đến đây Ta muốn lên núi đó Hát vang gửi nước mây Ước thế mà chẳng được Thường mọi sự như vầy. |
Đáng chú ý, cả hai đôi câu đối đều sử dụng những hình tượng đặc trưng của Phật giáo như “tuệ nhật”, “từ vân” và “pháp vũ” (mưa pháp). Nếu ánh sáng trí tuệ tượng trưng cho sự giác ngộ thì mây từ bi và mưa pháp thể hiện sự che chở, giáo hóa chúng sinh. Những hình tượng ấy kết hợp với các địa danh Nhiễm thủy, Tư giang, Hồng chử và Tư sơn, tạo nên sự giao hòa giữa giáo lý nhà Phật với cảnh quan và đời sống cộng đồng.
Qua đó, những đôi câu đối tại chùa Hồng Ân không chỉ tôn vinh vẻ đẹp của vùng đất Tư Can mà còn phản ánh cách các Nho sĩ vận dụng văn chương Hán học để chuyển tải tư tưởng Phật giáo, gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, hướng thiện và quê hương hưng thịnh.
Núi Dục Thúy (núi Non Nước) ở Ninh Bình là danh thắng nổi tiếng, nơi lưu giữ nhiều bài thơ khắc trên vách đá của các danh nhân qua nhiều thời kỳ, được ví như một kho tàng thi ca cổ. Từ hình tượng núi non trong văn học Hán Nôm, hai chữ “Tư sơn” trong câu đối tại chùa Hồng Ân gợi liên tưởng đến cảnh quan hữu tình và truyền thống văn hiến của vùng đất Tư Can. Ngôi chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là chốn nương tựa tinh thần, nơi người dân gửi gắm ước vọng an cư lạc nghiệp, được Phật pháp che chở và hướng đến những giá trị tốt đẹp.
Theo lạc khoản, đôi câu đối được chế tác nhân dịp thu tế hội làng Tư Can năm Đinh Sửu, niên hiệu Bảo Đại (1937), do cụ Đinh Khắc Tế, tự Bối Khê, nguyên Huấn đạo huyện Trấn Yên, soạn chữ. Là một Nho sĩ am hiểu văn chương, lịch sử và tư tưởng Phật giáo, tác giả đã vận dụng ngôn ngữ Hán học để ca ngợi cảnh quan, sự linh thiêng của chùa Hồng Ân và truyền thống văn hóa địa phương. Điều này cũng phản ánh sự giao thoa giữa Nho học và Phật giáo trong đời sống tinh thần của làng Tư Can đầu thế kỷ XX.
Một dấu ấn Hán Nôm đặc sắc khác tại chùa Hồng Ân là hệ thống bao lam gỗ lim được chạm khắc tinh xảo ở khu vực hiên và tiền đường tòa Tam bảo, có niên đại khoảng một thế kỷ. Trên cuốn thư trang trí nổi bật bốn chữ Hán “Thụ tư giới phúc” (受兹介福), trích từ hào Lục nhị của quẻ Hỏa Địa Tấn (quẻ số 35) trong Kinh Dịch. Nguyên văn: “Thụ tư giới phúc, vu kỳ vương mẫu”, mang ý nghĩa đón nhận phúc lành lớn lao.
Theo cách diễn giải của Kinh Dịch, hào từ đề cao đức trung chính, sự thận trọng và khiêm nhường trên con đường tiến thân. Người giữ vững đạo lý, không nóng vội trước thời cuộc sẽ có cơ hội vượt qua khó khăn, đón nhận phúc lành. Việc sử dụng câu chữ này để trang trí ngôi chùa trong bối cảnh xã hội nhiều biến động đầu thế kỷ XX thể hiện mong ước về cuộc sống bình an, đạo đức và sự hưng thịnh của cộng đồng làng xã.
Đặc biệt, chữ “Tư” (兹) trong câu “Thụ tư giới phúc” đồng âm Hán Việt với chữ “Tư” (斯) trong địa danh Tư Can, tạo nên một liên tưởng giàu ý nghĩa văn chương. Qua đó, lời chúc đón nhận phúc lành còn được gắn với tên đất, gợi ước vọng người dân và khách thập phương khi đến chùa Hồng Ân sẽ gặp điều thiện lành, được hưởng phúc lộc. Đây là nét độc đáo trong cách vận dụng điển tích Kinh Dịch, kết hợp ngôn ngữ Hán học với tín ngưỡng Phật giáo và bản sắc văn hóa làng quê.
Hà Can, Tư giang trong ký ức người dân quê
Dòng họ Đào ở Tư Can có nguồn gốc từ làng An Khoái (安快). Theo truyền lưu của dòng họ, một bộ phận con cháu họ Đào từ An Khoái di cư đến Tư Can, lập nghiệp và phát triển qua nhiều thế hệ. Tại nhà thờ Trưởng họ Đào ở Ngõ Đo, thôn Tư Can cũ, hiện còn lưu giữ đôi câu đối ca ngợi công đức tổ tiên, nhắc nhở con cháu gìn giữ truyền thống uống nước nhớ nguồn:
天開快地山成祖 Phiên âm: Thiên khai Khoái địa sơn thành tổ. Dịch nghĩa: Trời mở đất Khoái, núi thành nguồn tổ.
月印斯江水發源 Phiên âm: Nguyệt ấn Tư giang thủy phát nguyên. Dịch nghĩa: Trăng in sông Tư, nước khởi nguồn.
Đôi câu đối sử dụng hình tượng núi và sông để kết nối quê gốc An Khoái với vùng đất Tư Can. Nếu An Khoái được ví như mạch núi tổ, nơi khởi nguồn dòng họ, thì Tư giang là dòng nước tiếp nối, nuôi dưỡng các thế hệ con cháu trên vùng đất mới. Hình ảnh trăng in bóng nước vừa gợi vẻ đẹp thanh bình của làng quê, vừa gửi gắm ý nghĩa về sự tiếp nối cội nguồn.
Trong ký ức nhiều thế hệ, sông Tư giang không chỉ là một địa danh mà còn gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của dân làng. Xưa kia, dọc các xóm có những bến nước xây bậc gạch dẫn từ đường làng xuống sông, cùng các giếng nước hình tròn được đắp bờ đất bảo vệ. Đây là nguồn nước quan trọng phục vụ ăn uống, sinh hoạt hằng ngày.
Bản Tục lệ xã Tư Can năm 1924, hiện lưu tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội, có quy định về việc giữ gìn vệ sinh các giếng nước ăn và sử dụng công quỹ để sửa chữa khi cần thiết. Điều đó cho thấy ý thức bảo vệ nguồn nước và vai trò của các công trình sinh hoạt cộng đồng trong đời sống làng xã xưa.
Cùng với cây đa, sân đình, những bến nước bên sông Tư giang đã trở thành hình ảnh thân thuộc của quê hương. Với nhiều người thuộc thế hệ sinh những năm 1980–1990, đó là nơi lưu giữ ký ức tuổi thơ: những trưa hè bắt ve dưới tán cây, những buổi chiều bơi lội trên sông hay cảnh trai làng thi bắt vịt trong tiếng reo hò của dân làng mỗi dịp hội Trung thu. Những chuyến đò ngang đưa người dân sang bờ bãi canh tác, đánh bắt cá tôm; còn những ngày giáp Tết, các bà, các mẹ lại tất bật ra giếng vo gạo, đãi đỗ, gánh nước về nhà chuẩn bị đón xuân.
Truyền thống gắn bó với dòng sông và ý thức hướng về cội nguồn còn được thể hiện qua đôi câu đối tại từ đường cổ của gia đình cụ Đào Mạnh Phiên:
安土昔遷曾奕葉 Phiên âm: An Thổ tích thiên tằng dịch diệp. Dịch nghĩa: Xưa dời đến đất lành, nhiều đời nối tiếp.
河干辰飲每思源 Phiên âm: Hà Can thần ẩm mỗi tư nguyên. Dịch nghĩa: Nay uống nước bên sông, luôn nhớ cội nguồn.
Nếu đôi câu đối tại nhà thờ Trưởng họ Đào nhấn mạnh mối liên hệ giữa quê tổ An Khoái và dòng sông Tư giang, thì đôi câu đối này tiếp tục khẳng định đạo lý uống nước nhớ nguồn. Hình ảnh “Hà Can” (河干) – bờ sông – gợi không gian cư trú của cộng đồng dân làng, đồng thời liên hệ với ý nghĩa địa danh Tư Can là “bờ sông bên này”. Từ vùng đất tổ đến nơi sinh cơ lập nghiệp, các thế hệ con cháu họ Đào luôn ý thức gìn giữ cội nguồn và phát huy truyền thống gia tộc.
Ngày nay, quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi đáng kể cảnh quan làng cổ. Những bến nước, hàng cây gạo, xà cừ, bàng cổ thụ từng che mát đôi bờ dần biến mất; các giếng nước xưa cũng không còn hiện hữu như trước. Dẫu vậy, hình ảnh dòng sông, bến nước vẫn sống trong ký ức người dân và được lưu giữ qua những câu đối Hán Nôm tại các nhà thờ họ.
Từ điển tích văn học cổ Trung Hoa đến tên gọi “bờ sông bên này”, địa danh Tư Can hàm chứa những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với cảnh quan và đời sống cư dân vùng sông nước. Qua nhiều thế kỷ, các thế hệ Nho sĩ và người dân nơi đây đã tiếp thu, Việt hóa sáng tạo những điển tích Hán học, đưa tinh hoa văn chương cổ hòa vào đời sống văn hóa làng xã.
Hệ thống câu đối, văn tự Hán Nôm tại đình, chùa và nhà thờ họ phản ánh sự giao thoa giữa Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Những tên gọi Hồng Lạc, Nhiễm thủy, Tư giang, Hồng chử, Tư sơn hay Hà Can không chỉ khắc họa cảnh quan, lịch sử vùng đất mà còn thể hiện niềm tự hào về cội nguồn dân tộc, đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng về cuộc sống thái bình, thịnh vượng.
Trước những biến đổi của thời gian và quá trình đô thị hóa, nhiều dấu tích làng cổ dần mai một, nhưng những giá trị văn hóa vẫn được lưu giữ qua di sản Hán Nôm và ký ức cộng đồng. Việc nghiên cứu, bảo tồn nguồn tư liệu quý này góp phần làm sáng tỏ ý nghĩa địa danh Tư Can, đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa và truyền thống lịch sử của một làng quê Việt Nam.
Thế Cường
Tài liệu tham khảo
[1] Căn cứ theo chữ Hán trên chuông chùa Hồng Phúc do 3 thôn Trung, Nội, Tư Can của xã Bài Nhiễm cùng đúc cúng chùa vào năm Thành Thái thứ 9 (1897).
[2] Tên chữ “Hồng Ân tự” (鴻 恩 寺) – còn được gọi theo tên làng là chùa Tư Can, khác với tên chữ “Hồng Phúc tự” (洪 福 寺) thôn Trung trước đó.
[3] Viện Nghiên cứu Hán Nôm
[4] Ngày 5/11/2026, ma nhai trên núi Non Nước chính thức được ghi danh là Di sản Tư liệu khu vực Châu Á – Thái Bình Dương.
[5]Thụ (受): Đón nhận. Tư (兹): Này, nay, đây. Giới (介): To lớn. Phúc (福): Phúc lành, may mắn. Vu kỳ vương mẫu (于其王母): Chữ “vương mẫu” đây ám chỉ Hào Lục ngũ, tức là “vua”.
[6] Tên chữ An Khoái có nghĩa là bình an, vui sướng. Địa phương nơi đây gắn với danh nhân Nguyễn Ngạn quê ở thôn An Khoái, huyện Phù Vân, đỗ Hoàng giáp (Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân) khoa thi Nhâm Tuất, niên hiệu Cảnh Thống năm thứ 5 (1502) đời vua Lê Hiến Tông khi mới 24 tuổi. Ông làm quan dưới triều Lê Sơ, từng giữ đến chức Hàn lâm viện hiệu lý. Xã An Khoái sang thời Nguyễn thuộc tổng Mỹ Lâm, huyện Phú Xuyên. Sau 1.7.2026, thôn Ứng Hòa và thôn An Khoái sáp nhập thành thôn An Hòa, thuộc xã Đại Xuyên, Hà Nội.
Bài viết cùng chuyên mục
Súng thần công Thành Điện Hải: Dấu ấn công nghệ đúc đồng trong lịch sử Việt Nam
Kỳ I: Thành Điện Hải, Phòng tuyến Liên Trì-Hóa Khuê và Hỏa lực Thần công 1858-1860
Chùa Linh Quang – tự hào ngôi cổ tự lâu đời làng Vọng
Từ Hải Vân quan đến Hoành Sơn quan: một kỳ vọng về sự chung tay giữ gìn di sản
Côn Đảo – Bản hùng ca giữa biển trời Đông Nam Tổ quốc
Giồng Bốm trong mạch nguồn Nam Bộ kháng chiến