Lịch sử và văn hóa là nền tảng tạo nên bản sắc, ký ức và sức mạnh tinh thần dân tộc. Trước những thách thức của toàn cầu hóa và truyền thông số, nhiều quốc gia đã xây dựng cơ chế bảo vệ sự thật lịch sử, gìn giữ di sản và giáo dục truyền thống. Kinh nghiệm từ châu Âu, Liên bang Nga và Trung Quốc gợi mở những bài học thiết thực cho Việt Nam trong bảo vệ, lưu giữ và phát huy giá trị lịch sử như một nền tảng tinh thần quốc gia.
Kinh nghiệm quốc tế – Những phương thức bảo vệ sự thật lịch sử và văn hóa dân tộc
Lịch sử mỗi quốc gia ghi dấu những trang sử vẻ vang, những biến cố đau thương và cả những vấn đề còn tồn tại nhiều cách nhìn nhận, đánh giá. Vì vậy, bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là tôn vinh những chiến công, thành tựu của dân tộc mà còn đòi hỏi trách nhiệm lưu giữ tư liệu, nghiên cứu khách quan, giáo dục thế hệ trẻ và ngăn chặn việc tùy tiện phủ nhận những sự kiện đã được xác thực bằng chứng cứ khoa học. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia thường triển khai đồng bộ nhiều phương thức, từ xây dựng hệ thống lưu trữ, phát triển bảo tàng, bảo tồn di tích, tăng cường giáo dục lịch sử đến thiết lập cơ chế pháp lý nhằm ngăn chặn, xử lý một số hành vi xuyên tạc, phủ nhận sự thật lịch sử.
Tại Đức, việc nhìn nhận và đối diện với quá khứ của chủ nghĩa phát xít, đặc biệt là thảm họa Holocaust, trở thành nội dung quan trọng trong giáo dục, hoạt động tưởng niệm và đời sống xã hội. Hệ thống bảo tàng, các thiết chế tưởng niệm cùng chương trình giáo dục lịch sử góp phần nâng cao nhận thức của các thế hệ về tội ác của chế độ phát xít, hậu quả của chủ nghĩa cực đoan và trách nhiệm của xã hội trong việc ngăn ngừa những thảm kịch tương tự. Pháp luật Đức cũng quy định chế tài đối với một số hành vi phủ nhận, biện minh hoặc tán dương tội ác của chế độ Quốc xã. Kinh nghiệm của Đức cho thấy, bảo vệ ký ức lịch sử cần có sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, giáo dục, hoạt động tưởng niệm và công cụ pháp luật, trong đó hệ thống tư liệu, chứng cứ xác thực giữ vai trò nền tảng.
Pháp và Ba Lan cũng là những trường hợp đáng chú ý trong việc sử dụng công cụ pháp lý để bảo vệ ký ức lịch sử. Năm 1990, Pháp ban hành Luật Gayssot, quy định chế tài đối với hành vi phủ nhận một số tội ác chống loài người đã được xác định. Trong khi đó, Ba Lan chú trọng phát triển các thiết chế nghiên cứu lịch sử, lưu trữ tư liệu và bảo vệ ký ức quốc gia. Tuy nhiên, một số quy định pháp luật liên quan đến trách nhiệm lịch sử tại Ba Lan từng gây tranh luận trên trường quốc tế. Thực tiễn này cho thấy, pháp luật có thể góp phần ngăn chặn hành vi cố ý phủ nhận hoặc bóp méo sự thật lịch sử, nhưng các quy định cần được xây dựng chặt chẽ, bảo đảm không hạn chế hoạt động nghiên cứu khoa học, tranh luận học thuật và quyền tiếp cận tư liệu. Bảo vệ sự thật lịch sử phải lấy chứng cứ khách quan làm cơ sở, không thể thay thế quá trình xác minh, nghiên cứu bằng những mệnh lệnh hành chính hay pháp lý đơn thuần.
Nhật Bản là trường hợp cho thấy những vấn đề lịch sử vẫn có thể tác động sâu sắc đến giáo dục, biên soạn sách giáo khoa và quan hệ quốc tế. Những cách nhìn nhận, diễn giải khác nhau về chiến tranh, thời kỳ thuộc địa và trách nhiệm đối với quá khứ từng làm nảy sinh nhiều tranh luận giữa Nhật Bản và các quốc gia Đông Á. Vấn đề đặt ra không chỉ nằm ở nội dung sách giáo khoa mà còn liên quan đến cơ chế thẩm định, tính khách quan của hoạt động nghiên cứu lịch sử và khả năng đối thoại giữa các quốc gia, cộng đồng có liên quan. Từ những kinh nghiệm trên có thể thấy, bảo vệ sự thật lịch sử là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi nền tảng tư liệu đáng tin cậy, phương pháp nghiên cứu khoa học, giáo dục có trách nhiệm và hệ thống pháp luật phù hợp với điều kiện lịch sử, văn hóa, xã hội của từng quốc gia.
Liên bang Nga từ năm 2000 – Tái thiết ký ức lịch sử và củng cố bản sắc quốc gia
Bước vào thế kỷ XXI, Liên bang Nga đứng trước yêu cầu củng cố bản sắc quốc gia sau những biến động sâu sắc của thời kỳ hậu Xô viết. Trong bối cảnh đó, lịch sử, đặc biệt là ký ức về Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, trở thành một nền tảng quan trọng trong việc xây dựng ý thức cộng đồng, bồi đắp lòng yêu nước và tăng cường sự gắn kết dân tộc. Ngày 16/2/2001, Chính phủ Nga ban hành Chương trình giáo dục lòng yêu nước cho công dân giai đoạn 2001-2005, xác định nhiệm vụ phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cơ sở giáo dục trong việc gìn giữ, phát huy truyền thống lịch sử. Chương trình đồng thời chú trọng mở rộng nguồn tư liệu, công bố tài liệu lưu trữ, xuất bản các công trình lịch sử quân sự, hồi ký và tài liệu tham khảo. Đây là dấu mốc đáng chú ý trong quá trình đưa giáo dục truyền thống và đấu tranh chống xuyên tạc lịch sử trở thành nhiệm vụ thuộc chương trình hành động của nhà nước.
Điểm nổi bật trong cách tiếp cận này là lịch sử không chỉ được giảng dạy như một môn học mà còn gắn với giáo dục lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân và sự kế thừa truyền thống dân tộc. Việc mở rộng hệ thống lưu trữ, công bố hồi ký và xuất bản các công trình nghiên cứu lịch sử quân sự góp phần tạo dựng cơ sở tư liệu cho hoạt động giáo dục và truyền tải ký ức cộng đồng. Những trang hồi ký của người lính, hồ sơ chiến trường, tài liệu về hậu phương cùng các chứng tích chiến tranh phản ánh lịch sử từ nhiều góc độ, giúp công chúng tiếp cận quá khứ một cách cụ thể, sinh động hơn những nội dung khái quát trong sách giáo khoa. Thực tiễn này cho thấy, việc gìn giữ và truyền tải ký ức dân tộc cần dựa trên nguồn tư liệu xác thực, có khả năng kiểm chứng. Đồng thời, đây cũng là bài học về phương pháp tiếp cận: bảo vệ sự thật lịch sử trước hết phải bắt đầu từ việc nâng cao năng lực nghiên cứu, lưu trữ, hệ thống hóa và công bố chứng cứ.
Năm 2009, Nga thành lập Ủy ban Tổng thống chống những nỗ lực làm sai lệch lịch sử gây tổn hại đến lợi ích của Nga, đánh dấu bước chuyển trong việc đưa vấn đề bảo vệ ký ức lịch sử lên cấp chính sách nhà nước. Ủy ban hoạt động trong giai đoạn 2009-2012, là thiết chế được thành lập trong một thời kỳ nhất định, không phải cơ quan duy trì hoạt động liên tục đến hiện nay. Sự ra đời của ủy ban phản ánh mối quan tâm của nhà nước Nga trước những tranh luận về quá khứ, đặc biệt là các cách diễn giải khác nhau đối với vai trò của Liên Xô trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Tuy nhiên, việc đánh giá hiệu quả và giới hạn của cơ chế này cần dựa trên những nghiên cứu độc lập, xem xét cả kết quả thực tiễn và tác động đối với hoạt động nghiên cứu, tranh luận lịch sử, thay vì chỉ căn cứ vào mục tiêu được công bố khi thành lập.
Bên cạnh các chương trình giáo dục và thiết chế chính sách, hoạt động tưởng niệm Ngày Chiến thắng 9/5 là biểu hiện tiêu biểu của việc gìn giữ ký ức lịch sử trong đời sống xã hội Nga. Những cuộc duyệt binh, lễ dâng hoa tại các đài tưởng niệm, hoạt động tri ân cựu chiến binh và bảo tồn di tích chiến tranh góp phần hình thành không gian tưởng niệm mang tính cộng đồng, kết nối quá khứ với hiện tại. Đáng chú ý, phong trào “Trung đoàn bất tử”, xuất hiện tại thành phố Tomsk năm 2012, đã tạo nên hình thức tưởng niệm gắn với ký ức của từng gia đình. Trong các cuộc tuần hành, người dân mang theo chân dung thân nhân từng tham gia chiến tranh, qua đó tưởng nhớ những người đã hy sinh, cống hiến và truyền lại câu chuyện lịch sử cho các thế hệ tiếp nối. Từ những hình ảnh và câu chuyện gia đình, ký ức chiến tranh được tái hiện, lan tỏa trong cộng đồng, góp phần nuôi dưỡng ý thức về truyền thống và sự gắn bó giữa các thế hệ. Qua đó có thể thấy, lịch sử không chỉ được lưu giữ trong kho tư liệu, bảo tàng hay các công trình tưởng niệm mà còn hiện diện trong ký ức gia đình, đời sống xã hội và ý thức cộng đồng dân tộc.
Hiến pháp Nga năm 2020 – Thể chế hóa trách nhiệm bảo vệ sự thật lịch sử. Trong Điều 67.1. Điều khoản này khẳng định Liên bang Nga, với lịch sử hàng nghìn năm, gìn giữ ký ức tổ tiên và tính kế thừa trong phát triển nhà nước; đồng thời quy định Nhà nước tôn vinh những người bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm sự bảo vệ sự thật lịch sử và không cho phép hạ thấp ý nghĩa chiến công của nhân dân trong bảo vệ Tổ quốc. Đây là một điểm đặc biệt trong tiến trình thể chế hóa chính sách ký ức của Nga, bởi trách nhiệm bảo vệ lịch sử được ghi nhận trong văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất.
Ý nghĩa của Điều 67.1 không chỉ nằm ở câu chữ pháp lý. Điều khoản đặt lịch sử trong mối quan hệ với tính kế thừa quốc gia, ký ức cộng đồng và sự tôn vinh những người đã bảo vệ Tổ quốc. Qua đó, lịch sử được nhìn nhận như một nền tảng tinh thần góp phần củng cố ý thức quốc gia. Đối với nghiên cứu chính sách, đây là ví dụ về việc một quốc gia lựa chọn hiến định hóa nguyên tắc bảo vệ sự thật lịch sử. Tuy nhiên, cần phân biệt nguyên tắc hiến định với cách thức triển khai cụ thể. Hiệu quả bảo vệ lịch sử còn phụ thuộc vào chất lượng tư liệu, hoạt động nghiên cứu, tính minh bạch của thiết chế và cách áp dụng pháp luật trong thực tiễn.
Nga cũng sử dụng công cụ pháp luật hình sự để xử lý một số hành vi liên quan đến phục hồi chủ nghĩa phát xít. Điều 354.1 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga quy định về hành vi phục hồi chủ nghĩa phát xít, với phạm vi điều chỉnh liên quan đến những hành vi phủ nhận, tán dương hoặc xúc phạm một số giá trị lịch sử gắn với chiến thắng trước chủ nghĩa phát xít. Đây là một ví dụ về việc pháp luật được sử dụng nhằm bảo vệ ký ức lịch sử và ngăn ngừa sự cổ súy cho chủ nghĩa phát xít. Tuy nhiên, phạm vi quy định và cách áp dụng cũng là đối tượng của các tranh luận pháp lý, học thuật và nhân quyền. Vì vậy, khi nghiên cứu kinh nghiệm Nga, cần phân tích cả mục tiêu bảo vệ lịch sử lẫn yêu cầu bảo đảm tính rõ ràng, công bằng và không tùy tiện trong áp dụng pháp luật.
Bên cạnh các thiết chế tưởng niệm và quy định pháp luật, Nga tiếp tục gắn lịch sử với giáo dục, văn hóa và các hoạt động cộng đồng. Các bảo tàng chiến tranh, nghĩa trang quân sự, tượng đài, hồ sơ lưu trữ và chương trình giáo dục góp phần duy trì ký ức về những sự kiện có ý nghĩa đối với quốc gia. Những không gian ấy có sức truyền tải riêng: một hiện vật chiến trường, một lá thư của người lính, một danh sách liệt sĩ hoặc một địa điểm tưởng niệm có thể giúp người học nhận thức lịch sử bằng trải nghiệm trực tiếp. Dẫu vậy, bảo tồn ký ức không thể chỉ dừng ở nghi lễ. Cần tiếp tục nghiên cứu, công bố tư liệu, kiểm chứng thông tin và tạo điều kiện để những kết quả khoa học lịch sử được phổ biến rộng rãi.
Trung Quốc – Thể chế hóa giáo dục lịch sử, lòng yêu nước và bảo vệ văn hóa dân tộc
Trung Quốc là một trong những quốc gia chú trọng gắn kết giáo dục lòng yêu nước với lịch sử, văn hóa và ý thức trách nhiệm xã hội thông qua hệ thống chính sách, pháp luật. Ngày 24/10/2023, Trung Quốc thông qua Luật Giáo dục lòng yêu nước, có hiệu lực từ ngày 1/1/2024. Luật xác định mục tiêu kế thừa, phát huy truyền thống yêu nước, bồi dưỡng tình cảm đối với dân tộc và Tổ quốc, củng cố ý thức quốc gia, tăng cường tinh thần đoàn kết. Nội dung giáo dục bao gồm lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc, lịch sử nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, lịch sử cải cách mở cửa, lịch sử phát triển của dân tộc Trung Hoa, cùng các giá trị văn hóa truyền thống, văn hóa cách mạng và giá trị xã hội chủ nghĩa. Việc luật hóa những nội dung này cho thấy Trung Quốc xác định giáo dục lịch sử, văn hóa và lòng yêu nước là nhiệm vụ có tính hệ thống, được triển khai trên cơ sở trách nhiệm của Nhà nước và sự tham gia của toàn xã hội.
Điểm đáng chú ý của Luật Giáo dục lòng yêu nước là phạm vi thực hiện không chỉ giới hạn trong nhà trường mà được mở rộng đến các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, gia đình, cơ sở giáo dục và các lĩnh vực văn hóa, truyền thông. Theo đó, giáo dục lịch sử được triển khai thông qua sự kết hợp giữa chương trình giảng dạy, hoạt động ngoại khóa, các thiết chế văn hóa và sinh hoạt cộng đồng. Hệ thống bảo tàng, thư viện, khu tưởng niệm và di tích lịch sử được xác định là những không gian giáo dục, góp phần đưa tri thức lịch sử và giá trị văn hóa đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Cách tiếp cận này thể hiện chủ trương tổ chức giáo dục lòng yêu nước theo hướng liên ngành, kết nối trách nhiệm của các thiết chế và phát huy vai trò của môi trường xã hội trong việc truyền tải ký ức, bồi đắp ý thức dân tộc. Đây là kinh nghiệm đáng nghiên cứu về cơ chế phối hợp giữa giáo dục, văn hóa và truyền thông nhằm duy trì sự tiếp nối các giá trị lịch sử, truyền thống qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh Luật Giáo dục lòng yêu nước, Trung Quốc ban hành Luật Bảo vệ anh hùng và liệt sĩ ngày 27/4/2018, có hiệu lực từ ngày 1/5/2018. Luật xác định sự hy sinh, cống hiến của các anh hùng, liệt sĩ là bộ phận quan trọng trong ký ức lịch sử chung của dân tộc; đồng thời quy định trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong việc tôn vinh, tưởng niệm, bảo vệ danh dự và các quyền, lợi ích hợp pháp liên quan. Ngày 30/9 được xác lập là Ngày tưởng niệm liệt sĩ quốc gia, với các hoạt động tưởng niệm được tổ chức tại Đài tưởng niệm Anh hùng nhân dân ở Bắc Kinh và những địa điểm liên quan. Luật cũng quy định việc thu thập, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày tư liệu, hiện vật về anh hùng, liệt sĩ và đưa nội dung giáo dục truyền thống, tưởng nhớ công lao của họ vào hệ thống giáo dục quốc dân. Những quy định này góp phần hình thành cơ sở pháp lý cho hoạt động bảo vệ ký ức lịch sử, kết hợp giữa tôn vinh con người, gìn giữ chứng tích và giáo dục trách nhiệm đối với quá khứ.
Từ các quy định trên có thể thấy, Trung Quốc không chỉ sử dụng pháp luật để bảo vệ danh dự của những nhân vật lịch sử được tôn vinh mà còn thiết lập cơ chế tưởng niệm, lưu trữ tư liệu và giáo dục truyền thống mang tính lâu dài. Các công trình tưởng niệm, bảo tàng, hồ sơ về anh hùng, liệt sĩ và ngày tưởng niệm quốc gia trở thành những phương tiện kết nối ký ức cá nhân với ký ức cộng đồng, góp phần truyền tải giá trị lịch sử giữa các thế hệ. Tuy nhiên, hiệu quả của những thiết chế này không chỉ được đánh giá qua quy mô tổ chức hay hình thức tưởng niệm mà còn phụ thuộc vào tính xác thực của nguồn tư liệu, chất lượng nghiên cứu và nội dung giáo dục. Việc bảo vệ, tôn vinh anh hùng, liệt sĩ cần gắn với xác minh sự kiện, tôn trọng chứng cứ lịch sử và phản ánh đầy đủ bối cảnh của từng giai đoạn. Qua đó, hoạt động giáo dục không chỉ khơi dậy lòng biết ơn, niềm tự hào dân tộc mà còn giúp người học nhận thức sâu sắc về hoàn cảnh, ý nghĩa và giá trị của những hy sinh, cống hiến trong quá khứ.
Ngoài việc tôn vinh anh hùng, liệt sĩ, Trung Quốc còn chú trọng tổ chức các hoạt động tưởng niệm những sự kiện đau thương trong lịch sử, tiêu biểu là Ngày tưởng niệm quốc gia các nạn nhân thảm sát Nam Kinh vào ngày 13/12 hằng năm. Khu tưởng niệm và bảo tàng tại Nam Kinh thực hiện chức năng lưu giữ chứng tích, bảo quản tư liệu, trưng bày hiện vật và tổ chức các hoạt động giáo dục, tưởng niệm. Trường hợp này cho thấy ký ức về những biến cố lịch sử có thể được duy trì thông qua hệ thống thiết chế kết hợp giữa lưu trữ, nghiên cứu, trưng bày và nghi lễ tưởng niệm. Tuy nhiên, đối với những sự kiện gắn với chiến tranh, mất mát và tổn thương dân tộc, yêu cầu quan trọng là bảo đảm tính xác thực của tư liệu, cơ sở khoa học của nội dung trưng bày và sự khách quan trong diễn giải lịch sử. Hoạt động tưởng niệm vì thế không chỉ nhằm gìn giữ ký ức về những đau thương trong quá khứ mà còn góp phần nâng cao nhận thức xã hội về hậu quả của chiến tranh, bạo lực, hành vi xâm phạm chủ quyền quốc gia và giá trị của hòa bình.
Nga và Trung Quốc – Hai phương thức, một yêu cầu bảo vệ nền tảng tinh thần dân tộc
Đối chiếu kinh nghiệm của Nga và Trung Quốc cho thấy, cả hai quốc gia đều xác định lịch sử và văn hóa là những thành tố quan trọng cấu thành bản sắc, củng cố sự thống nhất và sức mạnh tinh thần dân tộc. Tại Nga, quá trình tái thiết ký ức lịch sử từ năm 2000 tập trung vào việc gìn giữ truyền thống, đặc biệt là ký ức về Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, thông qua hệ thống thiết chế tưởng niệm, các chương trình giáo dục lòng yêu nước và việc thể chế hóa trách nhiệm bảo vệ sự thật lịch sử. Trong khi đó, Trung Quốc chú trọng xây dựng khuôn khổ pháp lý về giáo dục lòng yêu nước, gắn kết lịch sử dân tộc với văn hóa truyền thống, văn hóa cách mạng và trách nhiệm của toàn xã hội. Mặc dù có sự khác biệt về trọng tâm chính sách và phương thức tổ chức thực hiện, hai quốc gia đều hướng đến việc kết hợp giáo dục, văn hóa, pháp luật và các hoạt động cộng đồng nhằm gìn giữ ký ức lịch sử, bồi đắp ý thức quốc gia và phát huy giá trị truyền thống.
Kinh nghiệm Nga cho thấy, việc hiến định hóa trách nhiệm bảo vệ sự thật lịch sử góp phần xác lập cơ sở pháp lý ở cấp độ cao nhất, đồng thời khẳng định vị trí của ký ức lịch sử trong hệ thống giá trị quốc gia. Đối với Trung Quốc, việc luật hóa giáo dục lòng yêu nước tạo khuôn khổ pháp lý cho sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và các thiết chế văn hóa trong giáo dục truyền thống. Tuy nhiên, sự hiện diện của các quy định pháp luật chưa đủ để khẳng định hiệu quả của chính sách bảo vệ lịch sử. Việc đánh giá cần dựa trên những tiêu chí cụ thể, bao gồm khả năng tiếp cận nguồn tư liệu, chất lượng giáo dục, điều kiện phát triển nghiên cứu khoa học độc lập, tính minh bạch của các thiết chế và tác động đối với nhận thức xã hội. Một cơ chế bảo vệ sự thật lịch sử chỉ có thể phát huy giá trị lâu dài khi được xây dựng trên nền tảng chứng cứ xác thực, phương pháp nghiên cứu khoa học và sự tin cậy của cộng đồng.
Bài học quan trọng từ thực tiễn quốc tế là bảo vệ sự thật lịch sử không đồng nghĩa với việc hạn chế mọi cách tiếp cận hoặc khép lại những vấn đề còn tồn tại ý kiến khác nhau. Trong nghiên cứu lịch sử, sự khác biệt về cách lý giải nguyên nhân, bối cảnh, diễn biến hoặc tác động của một sự kiện là điều có thể xảy ra và không mặc nhiên đồng nghĩa với hành vi xuyên tạc. Vì vậy, cần phân biệt rõ những quan điểm học thuật được hình thành trên cơ sở tư liệu, chứng cứ và phương pháp nghiên cứu khoa học với hành vi cố ý phủ nhận sự kiện đã được xác thực, bịa đặt thông tin, bóp méo chứng cứ hoặc cổ súy tội ác. Pháp luật có thể được sử dụng để ngăn chặn, xử lý những hành vi vi phạm được xác định rõ ràng, nhưng không thể thay thế hoạt động nghiên cứu và thẩm định khoa học. Sự phân định này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm tính khách quan, nâng cao hiệu quả bảo vệ sự thật lịch sử, đồng thời củng cố niềm tin xã hội đối với các cơ quan nghiên cứu và thiết chế giáo dục.
Nhìn rộng ra từ kinh nghiệm của Đức, Pháp, Ba Lan, Nhật Bản, Nga và Trung Quốc, có thể thấy bảo vệ sự thật lịch sử và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ mang tính tổng thể, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều lĩnh vực và thiết chế xã hội. Pháp luật giữ vai trò xác lập nguyên tắc, trách nhiệm và cơ chế bảo vệ; giáo dục thực hiện chức năng truyền tải tri thức, bồi dưỡng nhận thức và giá trị truyền thống; hệ thống bảo tàng, di tích và cơ sở lưu trữ góp phần bảo tồn chứng tích, cung cấp nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu; truyền thông mở rộng khả năng tiếp cận thông tin; trong khi gia đình và cộng đồng duy trì sự tiếp nối ký ức thông qua các hoạt động tưởng niệm và sinh hoạt văn hóa. Tuy nhiên, không có một mô hình chung có thể áp dụng nguyên vẹn cho mọi quốc gia. Việc xây dựng cơ chế bảo vệ sự thật lịch sử cần xuất phát từ điều kiện lịch sử, đặc điểm văn hóa, hệ thống pháp luật và yêu cầu phát triển của từng nước, đồng thời bảo đảm tính khoa học, minh bạch và trách nhiệm xã hội. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nghiên cứu, lựa chọn và vận dụng những kinh nghiệm quốc tế phù hợp với thực tiễn Việt Nam.
Bài học tham khảo đối với Việt Nam – Bảo vệ sự thật lịch sử, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc
Đối với Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế gợi mở yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học lịch sử, giáo dục truyền thống, bảo tồn di sản văn hóa và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã tạo dựng kho tàng di sản lịch sử, văn hóa phong phú, với hệ thống di tích, tư liệu, nhân vật, sự kiện và ký ức cộng đồng có giá trị đặc biệt. Những di sản ấy cần được gìn giữ, phát huy thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học, xác minh chứng cứ, lưu trữ và phổ biến tri thức lịch sử một cách khách quan, có trách nhiệm. Trong quá trình đó, cần phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước và sự tham gia của nhân dân, hình thành cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan, tổ chức và thiết chế xã hội, góp phần bảo vệ nền tảng tinh thần dân tộc, củng cố bản sắc văn hóa và nâng cao nhận thức lịch sử của các thế hệ.
Một trong những yêu cầu thiết thực là nâng cao năng lực thu thập, lưu trữ, nghiên cứu và công bố tư liệu lịch sử. Các nguồn tài liệu, từ hồ sơ quân sự, văn bản hành chính, hồi ký, hình ảnh, hiện vật đến lời kể của nhân chứng, cần được sưu tầm, phân loại, bảo quản, số hóa và thẩm định theo phương pháp khoa học. Việc xây dựng hệ thống tư liệu đầy đủ, có nguồn gốc rõ ràng và được công bố có chọn lọc, phù hợp với quy định pháp luật sẽ tạo cơ sở để xác minh sự kiện, làm sáng tỏ những vấn đề lịch sử và phản bác các thông tin sai lệch bằng chứng cứ xác thực. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà khoa học tiếp cận nguồn tư liệu theo quy định, đẩy mạnh nghiên cứu chuyên sâu, nâng cao chất lượng các công trình lịch sử và tăng cường chuyển giao kết quả nghiên cứu vào hoạt động giáo dục, truyền thông. Bảo vệ sự thật lịch sử vì thế không chỉ là đấu tranh với những luận điệu xuyên tạc mà trước hết phải chủ động xây dựng nền tảng tri thức khoa học đáng tin cậy, có khả năng kiểm chứng và sức thuyết phục đối với xã hội.
Cùng với nghiên cứu và lưu trữ tư liệu, giáo dục lịch sử cần được gắn kết chặt chẽ với giáo dục văn hóa, đạo đức, lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm công dân. Bên cạnh chương trình giảng dạy trong nhà trường, cần phát huy hiệu quả của các hoạt động trải nghiệm tại bảo tàng, di tích lịch sử, nghĩa trang liệt sĩ, địa điểm cách mạng; tổ chức gặp gỡ nhân chứng, tìm hiểu lịch sử địa phương, truyền thống gia đình và những câu chuyện gắn với đời sống cộng đồng. Những hình thức giáo dục này góp phần đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ, giúp người học tiếp cận quá khứ thông qua tư liệu, hiện vật và trải nghiệm thực tế. Hiểu biết lịch sử không chỉ dừng ở việc ghi nhớ sự kiện, nhân vật hay mốc thời gian mà quan trọng hơn là nhận thức sâu sắc giá trị của độc lập, chủ quyền, hòa bình, những hy sinh, cống hiến của các thế hệ đi trước và trách nhiệm đối với tương lai đất nước. Vì vậy, giáo dục truyền thống cần bảo đảm tính chân thực, khoa học, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhận thức của từng lứa tuổi, đồng thời chú trọng phương pháp truyền đạt sinh động, có chiều sâu và sức thuyết phục.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng truyền thông, bảo vệ sự thật lịch sử đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin, trách nhiệm của các cơ quan báo chí, truyền thông và hiệu quả phối hợp giữa các thiết chế nghiên cứu, giáo dục, văn hóa. Những hình ảnh bị cắt ghép, trích dẫn sai lệch, tài liệu không rõ nguồn gốc hoặc cách diễn giải sự kiện thiếu bối cảnh có thể nhanh chóng lan truyền, tác động đến nhận thức của công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Trước thực tế đó, cần đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu lịch sử số có độ tin cậy cao, phát triển các nền tảng phổ biến tri thức chính thống, tăng cường cung cấp thông tin có nguồn dẫn rõ ràng, dễ tra cứu và phù hợp với nhu cầu tiếp cận của từng nhóm công chúng. Đồng thời, chú trọng giáo dục kỹ năng nhận diện, kiểm chứng thông tin, khuyến khích người dân chủ động đối chiếu tư liệu trước khi chia sẻ và xử lý các hành vi vi phạm theo quy định pháp luật. Bảo vệ sự thật lịch sử trên không gian mạng vì thế không chỉ là phát hiện, phản bác thông tin sai lệch mà còn đòi hỏi chủ động cung cấp tri thức chính xác, kịp thời, có căn cứ khoa học, tạo điều kiện để công chúng tiếp cận và tự kiểm chứng.
Từ kinh nghiệm quốc tế, việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo vệ sự thật lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc cũng là vấn đề cần được quan tâm tại Việt Nam. Quá trình rà soát, bổ sung và xây dựng các quy định pháp luật có liên quan cần xác định rõ phạm vi, đối tượng bảo vệ, hành vi vi phạm, tiêu chí đánh giá chứng cứ, thẩm quyền và trình tự xử lý, bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và khả thi trong thực tiễn. Đồng thời, cơ chế pháp lý phải hài hòa giữa yêu cầu ngăn chặn hành vi cố ý xuyên tạc, phủ nhận chứng cứ lịch sử, xâm hại di sản văn hóa với việc bảo đảm quyền tiếp cận tư liệu, hoạt động nghiên cứu khoa học và tranh luận học thuật chính đáng. Việc xây dựng, áp dụng pháp luật cần dựa trên những tiêu chí cụ thể, có cơ sở khoa học, tránh sử dụng khái niệm quá rộng, thiếu ranh giới xác định hoặc đồng nhất sự khác biệt trong nhận thức, đánh giá lịch sử với hành vi vi phạm. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu lực bảo vệ sự thật lịch sử, đồng thời duy trì môi trường nghiên cứu khách quan, khuyến khích tìm tòi khoa học và củng cố niềm tin xã hội đối với các thiết chế có liên quan.
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là Liên bang Nga và Trung Quốc, có thể thấy bảo vệ sự thật lịch sử, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ mang tính tổng thể, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống, hệ thống thiết chế văn hóa, truyền thông và pháp luật. Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu, tiếp thu và vận dụng những kinh nghiệm này cần xuất phát từ điều kiện thực tiễn, đặc điểm lịch sử, truyền thống văn hóa và yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Trên cơ sở đó, cần tiếp tục đánh giá toàn diện thực trạng, nhận diện những kết quả đạt được, các hạn chế, bất cập và những vấn đề mới đặt ra trong công tác bảo vệ sự thật lịch sử, từ đó xác định trách nhiệm và giải pháp phù hợp. Đây cũng là nội dung sẽ được tập trung phân tích trong Kỳ 6: “Bảo vệ sự thật lịch sử ở Việt Nam – Thực trạng, trách nhiệm và những vấn đề đặt ra”.
Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Chính phủ Liên bang Nga, Nghị quyết số 122 ngày 16/2/2001, Chương trình giáo dục lòng yêu nước cho công dân Liên bang Nga giai đoạn 2001-2005.
2. Hiến pháp Liên bang Nga, Điều 67.1, văn bản sửa đổi được thông qua năm 2020.
3. Bộ luật Hình sự Liên bang Nga, Điều 354.1 – Phục hồi chủ nghĩa phát xít.
4. Quốc hội Trung Quốc, Luật Giáo dục lòng yêu nước của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, thông qua ngày 24/10/2023, có hiệu lực từ 1/1/2024.5. Quốc hội Trung Quốc, Luật Bảo vệ anh hùng và liệt sĩ, thông qua ngày 27/4/2018, có hiệu lực từ 1/5/2018.
6. Các nghiên cứu học thuật về chính sách ký ức lịch sử, giáo dục lịch sử và pháp luật bảo vệ ký ức quốc gia tại Liên bang Nga, Trung Quốc và các nước châu Âu.
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ 6: Gia đình, nhà trường và xã hội – ai chịu trách nhiệm về sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ?
Kỳ 4: Khi lịch sử bị bóp méo – Hệ quả đối với nhận thức và giá trị dân tộc
Kỳ 5: Đổi mới giáo dục từ năm 2018 – những thành tựu, hạn chế và vấn đề cần tiếp tục giải quyết
Kỳ 3: Nhận diện những phương thức xuyên tạc lịch sử trong đời sống xã hội
Kỳ 4: Khi kỷ cương học đường bị thách thức – giáo dục nhân cách đang được thực hiện như thế nào?
Kỳ 2: Nghiên cứu lại lịch sử và xuyên tạc lịch sử – ranh giới không thể nhầm lẫn