Thứ Năm, Tháng 11 19, 2026
* Email: bbt.dongnama@gmail.com *Tòa soạn: 0989011688 - 0768908888
spot_img

Kỳ 1: Tự tôn dân tộc trong kỷ nguyên hội nhập – Nhận thức đúng về ngoại ngữ và bản sắc

Chuyên đề: Tự tôn dân tộc – Góc nhìn từ chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai



ĐNA -

Trong tiến trình hội nhập quốc tế, ngoại ngữ là công cụ quan trọng để tiếp cận tri thức, mở rộng hợp tác và nâng cao năng lực cạnh tranh. Chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo dục Việt Nam. Tuy nhiên, sâu xa hơn câu chuyện ngoại ngữ là vấn đề về tâm thế hội nhập và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc. Học hỏi tinh hoa nhân loại là cần thiết, nhưng lòng tự tôn dân tộc phải luôn là điểm tựa để người Việt Nam bước ra thế giới bằng bản lĩnh, trí tuệ và bản sắc Việt.

Tự tôn dân tộc – Giá trị được hun đúc qua lịch sử dựng nước và giữ nước
Tự tôn dân tộc là ý thức sâu sắc về giá trị, phẩm giá, lịch sử, văn hóa và quyền tự chủ của dân tộc; thể hiện ở sự trân trọng những thành quả cha ông để lại, ý thức gìn giữ bản sắc và trách nhiệm phát huy các giá trị truyền thống. Tự tôn không đồng nghĩa với tự đề cao hay xem nhẹ các dân tộc khác, mà đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về vị thế, những thành tựu và cả những hạn chế của dân tộc mình. Đó là cơ sở để mỗi người nuôi dưỡng lòng tự hào, ý thức trách nhiệm và khát vọng vươn lên, góp phần xây dựng đất nước ngày càng phát triển.

Đối với Việt Nam, lòng tự tôn dân tộc được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, đặc biệt trong những giai đoạn đấu tranh chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập, chủ quyền và chống lại sự đồng hóa. Trải qua những thử thách khắc nghiệt của lịch sử, các thế hệ người Việt Nam không chỉ kiên cường bảo vệ lãnh thổ mà còn gìn giữ tiếng nói, phong tục, truyền thống và những giá trị văn hóa làm nên bản sắc dân tộc. Chính ý thức về cội nguồn, tinh thần độc lập, tự chủ và khát vọng tự quyết đã trở thành sức mạnh tinh thần, góp phần tạo nên bản lĩnh và sức sống bền bỉ của dân tộc Việt Nam.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập dân tộc gắn liền với quyền tự quyết, quyền làm chủ và khát vọng phát triển của nhân dân. Người luôn đề cao tinh thần độc lập, tự chủ, đồng thời khuyến khích tiếp thu có chọn lọc những thành tựu tiến bộ của nhân loại trên nền tảng giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Tư tưởng ấy khẳng định một nguyên tắc có ý nghĩa xuyên suốt: độc lập, tự chủ không đồng nghĩa với khép kín; hội nhập, học hỏi không có nghĩa là đánh mất bản sắc. Tiếp thu tri thức và tinh hoa văn hóa thế giới phải đi đôi với bản lĩnh, chính kiến và khả năng vận dụng sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tiễn và lợi ích của đất nước.

Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, lòng tự tôn dân tộc cần được thể hiện bằng những hành động thiết thực, từ ý thức thượng tôn pháp luật, trách nhiệm với cộng đồng đến tinh thần lao động sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ và gìn giữ các giá trị văn hóa Việt Nam. Tự hào về lịch sử không chỉ là sự tri ân những hy sinh, thành quả của các thế hệ đi trước mà quan trọng hơn, phải được chuyển hóa thành ý chí tự lực, tự cường và khát vọng cống hiến. Chỉ khi những giá trị truyền thống trở thành động lực hành động, lòng tự tôn dân tộc mới thực sự phát huy sức mạnh, góp phần xây dựng một nước Việt Nam độc lập, tự chủ, giàu mạnh và ngày càng khẳng định vị thế trên trường quốc tế.

Hội nhập quốc tế – Yêu cầu khách quan của sự phát triển đất nước
Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, thương mại và hợp tác xuyên biên giới đang thúc đẩy quá trình liên kết, phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia. Những thành tựu khoa học, công nghệ ngày càng được nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trên phạm vi toàn cầu; trong khi các thách thức như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, dịch bệnh hay chuyển đổi số đòi hỏi sự phối hợp và hành động chung của cộng đồng quốc tế. Trong bối cảnh đó, không quốc gia nào có thể phát triển bền vững nếu đứng ngoài dòng chảy tri thức và tiến bộ của nhân loại. Hội nhập quốc tế vì thế trở thành yêu cầu khách quan, gắn liền với sự phát triển của mỗi đất nước.

Đối với Việt Nam, hội nhập quốc tế tạo điều kiện tiếp cận tri thức, mở rộng thị trường, thu hút đầu tư, tiếp nhận công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, những cơ hội ấy chỉ có thể chuyển hóa thành động lực phát triển khi đất nước có đủ năng lực tiếp nhận, làm chủ và vận dụng hiệu quả các nguồn lực từ bên ngoài. Việc tiếp thu công nghệ, kinh nghiệm quản lý hay mô hình phát triển nếu thiếu nền tảng nội lực và khả năng tự chủ có thể dẫn đến nguy cơ phụ thuộc. Vì vậy, hội nhập phải gắn với củng cố nội lực, nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Tiếp thu tinh hoa nhân loại là nhu cầu tất yếu của một dân tộc có khát vọng vươn lên, nhưng không đồng nghĩa với sao chép máy móc hay mặc nhiên xem những giá trị từ bên ngoài đều phù hợp với Việt Nam. Các thành tựu khoa học, công nghệ, tư tưởng tiến bộ và kinh nghiệm phát triển cần được tiếp cận trên tinh thần cầu thị, đồng thời xem xét, chọn lọc phù hợp với điều kiện lịch sử, văn hóa, thể chế và thực tiễn đất nước. Hội nhập hiệu quả đòi hỏi tư duy độc lập, khả năng tiếp biến sáng tạo và bản lĩnh giữ vững những giá trị cốt lõi của dân tộc trong quá trình tiếp nhận tri thức, kinh nghiệm quốc tế.

Trong tiến trình ấy, ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, giữ vai trò quan trọng trong tiếp cận tri thức, giao tiếp, hợp tác và tham gia các hoạt động khoa học, giáo dục, thương mại quốc tế. Nâng cao năng lực ngoại ngữ vì thế là yêu cầu thiết thực đối với nguồn nhân lực Việt Nam. Tuy nhiên, thông thạo ngoại ngữ không đồng nghĩa với có đầy đủ năng lực hội nhập. Để tham gia chủ động, bình đẳng và hiệu quả vào đời sống quốc tế, người Việt Nam cần có nền tảng tri thức, năng lực chuyên môn, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và bản lĩnh văn hóa. Ngoại ngữ là phương tiện kết nối với thế giới, còn trí tuệ, năng lực tự chủ và bản sắc dân tộc mới là nền tảng để khẳng định vị thế Việt Nam trong quá trình hội nhập.

Ngoại ngữ và bản sắc dân tộc – Mối quan hệ giữa tiếp thu và giữ gìn
Ngoại ngữ là phương tiện quan trọng giúp con người vượt qua rào cản giao tiếp, tiếp cận tri thức và mở rộng hợp tác quốc tế. Năng lực ngoại ngữ tạo điều kiện để người học tiếp cận trực tiếp các công trình nghiên cứu, tham gia trao đổi học thuật, cập nhật thành tựu khoa học, công nghệ, đồng thời nâng cao cơ hội nghề nghiệp và khả năng cạnh tranh trong môi trường toàn cầu. Vì vậy, phát triển năng lực ngoại ngữ là yêu cầu thiết thực trong đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng tiến trình hội nhập. Tuy nhiên, cần nhận thức đúng rằng ngoại ngữ là công cụ phục vụ học tập, lao động và phát triển, không phải thước đo duy nhất của trí tuệ, năng lực hay giá trị con người.

Bản sắc dân tộc được hình thành, bồi đắp và trao truyền qua lịch sử, thể hiện trong ngôn ngữ, văn hóa, phong tục, lối sống và những giá trị tinh thần của cộng đồng. Trong đó, tiếng Việt giữ vị trí đặc biệt, vừa là phương tiện giao tiếp, tư duy, sáng tạo, vừa là sợi dây gắn kết các thế hệ và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam. Khoản 3 Điều 5 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Ngôn ngữ quốc gia là tiếng Việt”, đồng thời ghi nhận quyền của các dân tộc trong việc sử dụng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của mình. Quy định này xác lập cơ sở hiến định cho vị trí của tiếng Việt, đồng thời thể hiện sự tôn trọng tính thống nhất và đa dạng văn hóa trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Trong quá trình giao lưu và hội nhập, tiếp thu văn hóa nước ngoài cần được thực hiện trên tinh thần cởi mở, cầu thị và có chọn lọc. Những thành tựu tiến bộ về khoa học, giáo dục, nghệ thuật, quản trị và lối sống văn minh có thể góp phần làm phong phú đời sống xã hội, thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Tuy nhiên, việc tiếp nhận các giá trị bên ngoài phải được xem xét trong mối quan hệ với điều kiện thực tiễn, lợi ích cộng đồng và nền tảng văn hóa dân tộc. Tôn trọng sự đa dạng văn hóa không đồng nghĩa với tiếp thu thiếu chọn lọc; hội nhập sâu rộng càng đòi hỏi năng lực nhận diện, đánh giá và lựa chọn những giá trị phù hợp, qua đó làm giàu bản sắc mà không đánh mất những giá trị cốt lõi của mình.

Giữ gìn bản sắc dân tộc không có nghĩa là bảo thủ hay khước từ đổi mới, bởi văn hóa và ngôn ngữ luôn vận động cùng sự phát triển của xã hội. Trước những biến đổi của khoa học, công nghệ và đời sống hiện đại, tiếng Việt cần tiếp tục được bổ sung, phát triển để đáp ứng yêu cầu biểu đạt tri thức mới. Điều quan trọng là quá trình ấy phải góp phần làm giàu tiếng Việt, nâng cao năng lực sử dụng ngôn ngữ quốc gia, thay vì dẫn đến tâm lý xem nhẹ tiếng mẹ đẻ. Người Việt Nam có thể thành thạo nhiều ngoại ngữ, làm chủ công nghệ và tham gia sâu rộng vào môi trường quốc tế, nhưng đồng thời phải có khả năng tư duy, nghiên cứu, sáng tạo và truyền đạt tri thức bằng tiếng Việt. Phát triển năng lực ngoại ngữ song hành với gìn giữ, phát huy giá trị tiếng Việt chính là biểu hiện của hội nhập chủ động, có bản lĩnh và nền tảng văn hóa vững chắc.

Nhận diện biểu hiện sính ngoại, tự ti văn hóa và tâm lý coi nhẹ tiếng mẹ đẻ
Sính ngoại cần được nhận diện từ những biểu hiện cụ thể trong nhận thức và hành vi, tránh đánh giá cảm tính hoặc quy kết tùy tiện. Việc lựa chọn sản phẩm, dịch vụ, chương trình giáo dục hay phương pháp từ nước ngoài không đồng nghĩa với sính ngoại nếu xuất phát từ nhu cầu thực tế và căn cứ vào chất lượng. Biểu hiện đáng quan ngại là tâm lý mặc nhiên đề cao những gì có nguồn gốc nước ngoài, cho rằng chúng luôn hiện đại, ưu việt hoặc có giá trị hơn sản phẩm, thành tựu trong nước mà thiếu cơ sở đánh giá khách quan. Khi ấy, sự lựa chọn dễ bị chi phối bởi danh tiếng, hình thức và xuất xứ thay vì giá trị thực chất, làm suy giảm khả năng nhìn nhận công bằng đối với những thành quả do chính người Việt Nam tạo ra.

Tâm lý tự ti văn hóa thể hiện ở sự thiếu tự tin khi giới thiệu lịch sử, ngôn ngữ, truyền thống và thành tựu dân tộc; ngại sử dụng tiếng Việt ngay cả trong những môi trường phù hợp hoặc xem nhẹ các giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, cần phân biệt tự ti với thái độ khiêm tốn, cầu thị. Khiêm tốn giúp con người nhận thức đúng những hạn chế để hoàn thiện, trong khi tự ti dễ dẫn đến đánh giá thấp năng lực và giá trị của chính mình. Lòng tự tôn dân tộc không phải là sự tự mãn hay né tránh những mặt còn hạn chế, mà là ý thức trân trọng những giá trị đã có, đồng thời chủ động khắc phục yếu kém để khẳng định năng lực và vị thế của dân tộc.

Trong đời sống hiện đại, việc sử dụng từ ngữ nước ngoài trong giao tiếp, quảng cáo, truyền thông và không gian mạng ngày càng phổ biến, phản ánh sự giao thoa ngôn ngữ trong quá trình hội nhập. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng ngoại ngữ khi tiếng Việt đã có cách diễn đạt tương ứng, rõ nghĩa hoặc sử dụng từ nước ngoài chỉ nhằm tạo cảm giác thời thượng, thể hiện đẳng cấp có thể làm giảm hiệu quả giao tiếp và phần nào dẫn đến tâm lý xem nhẹ tiếng mẹ đẻ. Vấn đề không nằm ở việc tiếp nhận từ vay mượn, bởi đó là một phương thức phát triển tự nhiên của ngôn ngữ, mà ở ý thức sử dụng phù hợp với đối tượng, hoàn cảnh và mục đích giao tiếp. Tôn trọng tiếng Việt trước hết là sử dụng ngôn ngữ chính xác, trong sáng, phát huy khả năng biểu đạt phong phú và giá trị văn hóa của tiếng mẹ đẻ.

Nhận diện và khắc phục tâm lý sính ngoại, tự ti văn hóa phải đặt trên nền tảng hiểu biết, tư duy độc lập và thái độ tôn trọng sự đa dạng văn hóa. Lòng yêu nước không thể trở thành lý do cho tư tưởng bài ngoại, cũng như hội nhập không thể là sự biện minh cho việc xem nhẹ những giá trị dân tộc. Việc đánh giá sản phẩm, mô hình giáo dục hay thành tựu văn hóa cần dựa trên chất lượng, hiệu quả và sự phù hợp với thực tiễn, thay vì định kiến về nguồn gốc, xuất xứ. Tự tôn dân tộc đúng nghĩa là biết trân trọng giá trị của mình, thẳng thắn nhìn nhận hạn chế, chủ động học hỏi điều tiến bộ và đủ bản lĩnh để không đánh mất bản sắc trong quá trình hội nhập.

Bản lĩnh văn hóa Việt Nam – Điều kiện để hội nhập mà không hòa tan
Bản lĩnh văn hóa trước hết được hình thành từ nhận thức đúng đắn về giá trị và cội nguồn dân tộc. Mỗi người Việt Nam cần có hiểu biết về lịch sử, ngôn ngữ, truyền thống, những thành tựu của đất nước để tự tin giới thiệu, quảng bá hình ảnh Việt Nam với bạn bè quốc tế. Những giá trị ấy phải được gìn giữ, bồi đắp và trao truyền qua các thế hệ, bắt đầu từ giáo dục gia đình, nhà trường đến môi trường văn hóa, đời sống xã hội. Khi tri thức về dân tộc trở thành nền tảng nhận thức, sự trân trọng tiếng Việt, ý thức giữ gìn bản sắc và lòng tự tôn sẽ được nuôi dưỡng một cách tự nhiên, bền vững, thay vì chỉ dừng lại ở những lời khẳng định mang tính hình thức.

Trong thời đại hội nhập, bản lĩnh văn hóa phải gắn liền với tri thức, tư duy độc lập và năng lực làm chủ thông tin. Thành thạo ngoại ngữ là lợi thế, nhưng quan trọng hơn là khả năng sử dụng ngoại ngữ để tiếp cận, phân tích, kiểm chứng và vận dụng tri thức vào thực tiễn. Người học cần được trang bị nền tảng kiến thức vững chắc, tư duy phản biện, năng lực đánh giá nguồn thông tin và nhận diện sự khác biệt về bối cảnh văn hóa, xã hội. Thiếu những năng lực ấy, việc tiếp nhận tri thức từ bên ngoài dễ trở thành thụ động, lệ thuộc vào cách nhìn và hệ giá trị của người khác. Vì vậy, phát triển ngoại ngữ phải song hành với nâng cao năng lực tư duy khoa học, sáng tạo và khả năng diễn đạt, truyền tải tri thức bằng tiếng Việt.

Bản lĩnh văn hóa và lòng tự tôn dân tộc còn phải được khẳng định bằng hành động cụ thể. Đó là ý thức sử dụng tiếng Việt chuẩn mực, trân trọng lịch sử, bảo vệ di sản, phát huy truyền thống tốt đẹp và sáng tạo những giá trị văn hóa mới phù hợp với thời đại. Trên bình diện phát triển đất nước, tinh thần ấy thể hiện qua thái độ học tập nghiêm túc, lao động có trách nhiệm, năng lực làm chủ khoa học, công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và uy tín của người Việt Nam. Khi tri thức, năng lực sáng tạo và chất lượng trở thành nền tảng cạnh tranh, bản sắc dân tộc không chỉ được gìn giữ trong đời sống văn hóa mà còn được khẳng định qua những thành tựu và đóng góp thiết thực cho cộng đồng quốc tế.

Hội nhập quốc tế mở ra cơ hội tiếp cận tri thức, ngôn ngữ và những giá trị văn hóa đa dạng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu giữ vững ý thức tự chủ và bản sắc dân tộc. Đối với Việt Nam, nâng cao năng lực ngoại ngữ không thể tách rời việc gìn giữ tiếng Việt, phát huy truyền thống văn hóa và bồi dưỡng lòng tự tôn dân tộc. Những yêu cầu ấy không đối lập mà bổ trợ cho nhau, cùng hướng đến mục tiêu xây dựng con người Việt Nam có tri thức, bản lĩnh, năng lực sáng tạo và trách nhiệm với đất nước. Hội nhập không chỉ là khả năng tiếp cận thế giới, mà còn là năng lực khẳng định giá trị Việt Nam bằng chính trí tuệ, bản sắc và những đóng góp của mình.

Từ nền tảng đó, có thể thấy lòng tự tôn dân tộc không chỉ được thể hiện qua nhận thức về lịch sử, truyền thống mà còn phải được nuôi dưỡng từ những giá trị văn hóa cụ thể, trong đó ngôn ngữ giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Tiếng Việt không đơn thuần là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ ký ức lịch sử, kết tinh đời sống tinh thần và phản ánh bản sắc của dân tộc Việt Nam. Tìm hiểu cội nguồn, quá trình hình thành và sức sống của tiếng Việt cũng chính là cách nhận diện sâu sắc hơn nền tảng văn hóa của lòng tự tôn dân tộc. Đây là nội dung được tiếp tục làm rõ trong kỳ 2: “Tiếng Việt – Linh hồn dân tộc và nền tảng của bản sắc quốc gia”.

Thế Nguyễn – Minh Văn

Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh, Tuyên ngôn Độc lập, ngày 2/9/1945.
2. Hồ Chí Minh, Đường Kách mệnh, 1927.
3. Quốc hội, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, Điều 5.
4. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, 2021.
6. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

Bài viết cùng chuyên mục