Lịch sử là ký ức dân tộc, nền tảng hun đúc bản lĩnh chính trị, bản sắc văn hóa và ý thức bảo vệ Tổ quốc. Bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là gìn giữ những giá trị, thành tựu và bài học từ quá khứ mà còn là trách nhiệm Đảng, Nhà nước, giới nghiên cứu, các thiết chế giáo dục, truyền thông và của toàn xã hội. Trước những thách thức của môi trường thông tin số, yêu cầu cấp thiết đặt ra là xây dựng cơ chế pháp lý đồng bộ, khoa học, khả thi nhằm nhận diện, ngăn chặn, phản bác các hành vi xuyên tạc lịch sử, góp phần bảo vệ ký ức dân tộc, đáp ứng mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Sự thật lịch sử – Nền tảng tinh thần, chính trị và văn hóa của dân tộc Việt Nam
Lịch sử Việt Nam là kết tinh của hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước, lao động sáng tạo và đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền dân tộc. Từ buổi đầu hình thành quốc gia thời đại Hùng Vương, qua các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, quá trình xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ đến sự nghiệp cách mạng hiện đại, mỗi giai đoạn đều ghi dấu những thành tựu, hy sinh và đóng góp của các thế hệ người Việt Nam, hun đúc bản lĩnh và bản sắc dân tộc. Sự thật lịch sử là cơ sở để nhận thức khách quan tiến trình ấy, hiểu rõ cội nguồn, trân trọng những giá trị được kế thừa và rút ra bài học cho hiện tại, tương lai. Việc nghiên cứu, trình bày lịch sử dựa trên tư liệu xác thực, bối cảnh đầy đủ và phương pháp khoa học không chỉ bảo đảm tính khách quan của tri thức lịch sử mà còn góp phần bồi đắp lòng yêu nước, ý thức cộng đồng và trách nhiệm công dân.
Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đánh dấu bước ngoặt quan trọng, mở ra thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng. Thực tiễn lịch sử ghi nhận vai trò lãnh đạo của Đảng trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, tiến hành các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, thống nhất đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội và thực hiện công cuộc đổi mới. Nhận thức đúng đắn, toàn diện về vai trò đó đòi hỏi việc nghiên cứu lịch sử Đảng phải đặt trong những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, dựa trên hệ thống văn kiện, tư liệu xác thực và các kết quả nghiên cứu được kiểm chứng. Khẳng định những thành tựu và đóng góp lịch sử cần gắn liền với tinh thần khoa học, thái độ khách quan, trách nhiệm làm rõ những khó khăn, hạn chế và bài học kinh nghiệm trong từng giai đoạn. Chính sự tôn trọng chứng cứ, trung thực trong nghiên cứu và đánh giá lịch sử là cơ sở củng cố giá trị khoa học, tính thuyết phục của lịch sử cách mạng Việt Nam.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục truyền thống và nâng cao hiểu biết lịch sử dân tộc có ý nghĩa nền tảng đối với nhiệm vụ bảo vệ sự thật lịch sử. Trong tác phẩm Lịch sử nước ta, xuất bản lần đầu tháng 2/1942, Người viết: “Dân ta phải biết sử ta / Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”. Lời dạy ấy khẳng định tầm quan trọng của tri thức lịch sử đối với mỗi người dân, đồng thời đặt việc hiểu biết cội nguồn trong mối quan hệ với lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm đối với vận mệnh quốc gia. Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, lịch sử không đơn thuần là sự ghi chép những sự kiện đã qua mà còn là nguồn tri thức, kinh nghiệm và bài học có giá trị giáo dục, góp phần hình thành ý chí độc lập, tự cường và khát vọng xây dựng đất nước. Trong điều kiện hiện nay, quan điểm đó tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục lịch sử theo hướng khoa học, khách quan, sinh động, giúp các thế hệ nhận thức đúng tiến trình phát triển của dân tộc, hiểu rõ trách nhiệm công dân và có ý thức gìn giữ, phát huy những giá trị lịch sử.
Bảo vệ sự thật lịch sử, xét đến cùng, là bảo vệ nền tảng tinh thần, chính trị và văn hóa của quốc gia, dân tộc. Sự phát triển bền vững của đất nước không chỉ dựa trên những thành tựu kinh tế, khoa học và công nghệ mà còn đòi hỏi nền tảng nhận thức lịch sử đúng đắn, ý thức về cội nguồn và khả năng kế thừa những giá trị được hình thành qua các thời kỳ. Ký ức dân tộc phải được gìn giữ trên cơ sở tôn trọng chứng cứ, nhìn nhận đầy đủ cả thành tựu, hy sinh, khó khăn và những vấn đề phức tạp của lịch sử; không thể được củng cố bằng cách né tránh sự thật, đơn giản hóa sự kiện hoặc áp đặt những cách diễn giải thiếu căn cứ khoa học. Vì vậy, bảo vệ sự thật lịch sử không đồng nghĩa với khép lại các vấn đề nghiên cứu, mà phải tạo điều kiện cho việc tiếp cận tư liệu, đối thoại học thuật và làm sáng tỏ những vấn đề còn có nhận thức khác nhau trên tinh thần khách quan, trách nhiệm. Đây cũng là cơ sở để củng cố niềm tin, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bồi đắp lòng tự hào và ý thức bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia. Từ nhận thức đó, việc nhận diện các phương thức xuyên tạc, bóp méo, phủ nhận sự thật lịch sử trong môi trường truyền thông số trở thành yêu cầu quan trọng, làm cơ sở xác định những giải pháp bảo vệ lịch sử chủ động, khoa học, phù hợp với pháp luật và yêu cầu phát triển đất nước.
Bảo vệ lịch sử trước những thủ đoạn xuyên tạc và chiến tranh nhận thức
Các hành vi làm sai lệch sự thật lịch sử ngày càng biểu hiện dưới nhiều hình thức, từ giả mạo tư liệu, trích dẫn sai nguồn, cắt xén văn bản, sử dụng hình ảnh không đúng bối cảnh đến lựa chọn, sắp xếp dữ kiện có chủ đích nhằm dẫn dắt nhận thức theo những kết luận thiếu căn cứ. Một số cách diễn giải còn tuyệt đối hóa vai trò cá nhân, phủ nhận đóng góp của tập thể, tổ chức hoặc tách rời sự kiện khỏi điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội và bối cảnh quốc tế cụ thể, làm biến dạng bản chất và ý nghĩa lịch sử. Việc nhận diện những biểu hiện này đòi hỏi phải kiểm chứng nguồn tư liệu, đối chiếu chứng cứ, phân tích bối cảnh và phương pháp lập luận, tránh đánh đồng sự khác biệt trong quan điểm nghiên cứu với hành vi xuyên tạc có chủ đích. Đồng thời, không thể nhân danh tự do học thuật để hợp thức hóa việc giả mạo chứng cứ, cố tình bóp méo sự kiện hoặc phổ biến những thông tin đã được xác định là sai sự thật. Nhận diện chính xác bản chất, phương thức và mức độ sai lệch là tiền đề để xây dựng luận cứ phản bác khoa học, khách quan và thuyết phục.
Sự phát triển của truyền thông số và các nền tảng mạng xã hội đang làm thay đổi phương thức hình thành, lan truyền và tiếp nhận thông tin lịch sử. Trong môi trường mà tốc độ phổ biến, khả năng tương tác và cơ chế đề xuất nội dung có ảnh hưởng lớn đến nhận thức công chúng, những đoạn video ngắn, hình ảnh cắt ghép hoặc câu chuyện thiếu nguồn dẫn có thể thu hút sự chú ý và lan truyền nhanh hơn các công trình nghiên cứu được xây dựng công phu. Đặc biệt, khi những vấn đề lịch sử phức tạp bị giản lược thành các thông điệp phiến diện, đối lập hoặc mang tính kích động cảm xúc, nguy cơ hình thành nhận thức sai lệch, phân cực quan điểm và suy giảm khả năng kiểm chứng thông tin càng gia tăng. Những tác động này đặt ra thách thức đối với công tác nghiên cứu, giáo dục lịch sử, truyền thông và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Vì vậy, bên cạnh việc phát hiện, xử lý thông tin sai lệch, cần chủ động phổ biến tri thức lịch sử chính xác, có căn cứ khoa học bằng những hình thức truyền thông hiện đại, dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm công chúng, nhất là thế hệ trẻ, nhưng không đơn giản hóa hoặc làm sai lệch bản chất sự kiện.
Trong bối cảnh đó, việc phân định ranh giới giữa tranh luận học thuật chính đáng và hành vi cố ý xuyên tạc lịch sử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sử học là lĩnh vực khoa học không ngừng phát triển thông qua phát hiện tư liệu mới, kiểm chứng nguồn, đối chiếu chứng cứ, bổ sung nhận thức và phản biện những kết luận đã có. Do đó, sự khác biệt trong cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu hoặc nhận định về một sự kiện không mặc nhiên đồng nghĩa với xuyên tạc lịch sử. Ngược lại, hành vi giả mạo nguồn dẫn, cố tình cắt xén chứng cứ, trình bày dữ liệu sai sự thật hoặc phủ nhận những sự kiện đã được xác minh bằng hệ thống tư liệu đáng tin cậy có thể gây tổn hại đến nhận thức lịch sử của cộng đồng. Việc đánh giá, xác định tính chất của từng trường hợp phải căn cứ vào nguồn gốc và độ tin cậy của tư liệu, tính trung thực trong sử dụng chứng cứ, bối cảnh công bố, phương pháp lập luận và yếu tố lỗi của chủ thể thực hiện. Đối với những hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, việc xem xét, xử lý phải dựa trên căn cứ pháp lý cụ thể, bảo đảm tính khách quan, tương xứng và đúng thẩm quyền. Bảo vệ sự thật lịch sử vì thế phải gắn liền với tôn trọng tự do nghiên cứu khoa học, quyền tiếp cận thông tin và hoạt động phản biện học thuật hợp pháp.
Trước những thách thức của môi trường thông tin hiện đại, yêu cầu mang tính chiến lược là chuyển từ phương thức ứng phó riêng lẻ, chủ yếu phản ứng trước từng vụ việc sang cơ chế bảo vệ sự thật lịch sử chủ động, thường xuyên và có hệ thống. Trọng tâm là xây dựng, chuẩn hóa và số hóa hệ thống tư liệu lịch sử đáng tin cậy; nâng cao năng lực xác minh, đối chiếu thông tin; đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở nghiên cứu sử học, thiết chế giáo dục, cơ quan báo chí, truyền thông và các tổ chức văn hóa. Việc công bố, phổ biến tri thức lịch sử cần chú trọng tính minh bạch của nguồn dẫn, khả năng kiểm chứng và chất lượng giải thích khoa học, kết hợp với cơ chế phát hiện, phản hồi, đính chính kịp thời những thông tin sai lệch. Công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực lịch sử cũng cần được đặt trên nền tảng nghiên cứu nghiêm túc, giáo dục có chiều sâu, truyền thông có sức thuyết phục và thực thi pháp luật đúng đắn. Khi nguồn tri thức lịch sử xác thực được tiếp cận rộng rãi, cùng với năng lực tư duy phản biện và kiểm chứng thông tin của công chúng được nâng cao, xã hội sẽ có thêm cơ sở để nhận diện, ngăn ngừa và phản bác những hành vi làm sai lệch lịch sử. Đây đồng thời là tiền đề quan trọng để tiếp tục hoàn thiện các thiết chế và cơ chế pháp lý bảo vệ sự thật lịch sử trong điều kiện chuyển đổi số.
Từ những lỗ hổng thực tiễn đến yêu cầu hoàn thiện cơ chế pháp lý
Việt Nam đã hình thành hệ thống pháp luật điều chỉnh nhiều lĩnh vực liên quan đến bảo vệ tư liệu, di sản văn hóa, giáo dục lịch sử và quản lý thông tin. Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, quy định về quản lý, bảo quản, khai thác, sử dụng tài liệu lưu trữ và phát huy giá trị tài liệu; Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Tuy nhiên, bảo vệ tư liệu, di sản lịch sử và bảo vệ sự thật lịch sử tuy có quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất về đối tượng, phạm vi và phương thức thực hiện. Trong khi các quy định hiện hành chủ yếu điều chỉnh những lĩnh vực chuyên ngành, việc xác minh, đánh giá và xử lý những hành vi cố ý làm sai lệch sự thật lịch sử có thể liên quan đồng thời đến hoạt động lưu trữ, nghiên cứu khoa học, giáo dục, báo chí và truyền thông. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu rà soát tính thống nhất, khả năng phối hợp và hiệu quả thực thi của các quy định pháp luật có liên quan, qua đó nhận diện những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện.
Một trong những vấn đề đáng quan tâm là trách nhiệm quản lý, bảo vệ và phổ biến giá trị lịch sử hiện được phân định theo chức năng của nhiều cơ quan, tổ chức. Cơ quan lưu trữ chịu trách nhiệm quản lý, bảo quản và khai thác tài liệu; cơ quan văn hóa thực hiện nhiệm vụ bảo vệ di sản; ngành giáo dục tổ chức giảng dạy lịch sử; các cơ quan báo chí, truyền thông và quản lý thông tin thực hiện chức năng cung cấp, phổ biến và quản lý nội dung thông tin theo thẩm quyền. Sự phân công này phù hợp với đặc thù quản lý chuyên ngành, song những vụ việc liên quan đến thông tin lịch sử sai lệch, đặc biệt trên không gian mạng, có thể vượt ra ngoài phạm vi xử lý của một cơ quan riêng lẻ. Vì vậy, cần nghiên cứu xác lập cơ chế phối hợp liên ngành, trong đó quy định rõ trách nhiệm của cơ quan chủ trì, đơn vị cung cấp tư liệu, tổ chức hoặc chuyên gia thẩm định, trình tự xác minh và phương thức công bố kết quả. Việc hoàn thiện cơ chế phối hợp không nhằm thay thế hoặc phủ nhận những quy định hiện hành, mà hướng đến khắc phục nguy cơ chồng chéo, thiếu thống nhất trong thực thi, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả xử lý các vấn đề phát sinh.
Cùng với yêu cầu phối hợp quản lý, việc bảo đảm tính xác thực, khả năng tiếp cận và khai thác tư liệu gốc giữ vai trò nền tảng trong bảo vệ sự thật lịch sử. Các nguồn sử liệu như văn bản, hồ sơ lưu trữ, bản đồ, hình ảnh, hiện vật, nhật ký và lời chứng cần được bảo quản, xác minh xuất xứ, đánh giá độ tin cậy và sử dụng theo những nguyên tắc khoa học, phù hợp với quy định pháp luật. Trong điều kiện chuyển đổi số, việc xây dựng và từng bước liên thông các cơ sở dữ liệu lịch sử giữa cơ quan lưu trữ, viện nghiên cứu, bảo tàng, thư viện và cơ sở giáo dục có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động tra cứu, đối chiếu chứng cứ và kiểm chứng thông tin. Quá trình này cần gắn với chuẩn hóa dữ liệu, xác thực nguồn gốc tài liệu, bảo đảm an toàn thông tin và xác định rõ chế độ tiếp cận đối với từng loại tư liệu, nhất là tài liệu thuộc phạm vi bí mật nhà nước hoặc bị hạn chế tiếp cận theo quy định. Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 xác lập cơ sở pháp lý cho việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân; do đó, việc tổ chức khai thác, sử dụng tư liệu lịch sử cần bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu công khai, minh bạch, phục vụ nghiên cứu khoa học với trách nhiệm bảo vệ thông tin theo pháp luật. Khả năng tiếp cận nguồn sử liệu xác thực không chỉ nâng cao chất lượng nghiên cứu, giáo dục lịch sử mà còn tạo cơ sở chứng cứ để nhận diện, kiểm chứng và phản bác những thông tin sai lệch.
Từ những vấn đề trên, yêu cầu đặt ra không phải là xây dựng cơ chế bảo vệ sự thật lịch sử từ một khoảng trống pháp lý hoàn toàn, mà là nghiên cứu, đánh giá toàn diện hệ thống quy định hiện hành để xác định những nội dung còn phân tán, thiếu liên kết hoặc chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Trọng tâm là xem xét khả năng hình thành một khuôn khổ pháp lý chuyên biệt, có tính thống nhất và khả thi, kết nối hoạt động bảo vệ, khai thác tư liệu với trách nhiệm thẩm định, xác minh, công bố thông tin và xử lý hành vi cố ý giả mạo, làm sai lệch chứng cứ lịch sử. Khuôn khổ này phải phân định rõ giữa sai sót trong nghiên cứu, khác biệt về nhận định học thuật và hành vi vi phạm pháp luật; đồng thời bảo đảm quyền nghiên cứu khoa học, quyền tiếp cận thông tin hợp pháp, tự do học thuật và nguyên tắc xử lý đúng thẩm quyền, đúng tính chất, mức độ vi phạm. Trên cơ sở đó, có thể đặt ra kiến nghị nghiên cứu xây dựng “Luật Bảo vệ sự thật lịch sử” như một định hướng lập pháp cần được đánh giá kỹ lưỡng về sự cần thiết, phạm vi điều chỉnh, tính tương thích với hệ thống pháp luật hiện hành và điều kiện tổ chức thực thi. Đây là bước tiếp cận nhằm chuyển từ việc bảo vệ lịch sử thông qua các quy định chuyên ngành sang nghiên cứu cơ chế bảo vệ có tính hệ thống, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ chuyển đổi số.
Nghiên cứu xây dựng Luật Bảo vệ sự thật lịch sử – Những nguyên tắc và nội dung cốt lõi
Nguyên tắc nền tảng trong nghiên cứu xây dựng khuôn khổ pháp lý về bảo vệ sự thật lịch sử là tôn trọng tính khách quan của sự kiện, độ tin cậy của tư liệu và phương pháp nghiên cứu khoa học. Mọi kết luận lịch sử phải dựa trên nguồn chứng cứ xác thực, được đối chiếu, kiểm chứng và xem xét trong điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Việc phát hiện tư liệu mới có thể bổ sung, điều chỉnh hoặc làm sáng tỏ những nhận thức trước đây, song mọi thay đổi trong đánh giá lịch sử đều cần được luận giải bằng chứng cứ và phương pháp khoa học. Pháp luật có vai trò thiết lập các nguyên tắc, trách nhiệm và cơ chế bảo vệ tính xác thực của tư liệu, nhưng không thể thay thế hoạt động nghiên cứu hoặc áp đặt những kết luận học thuật chưa được kiểm chứng. Vì vậy, bảo vệ sự thật lịch sử trước hết phải bảo đảm tính trung thực của chứng cứ, đồng thời duy trì điều kiện để tri thức lịch sử tiếp tục được bổ sung, phát triển trên cơ sở khoa học.
Nguyên tắc tiếp theo là xác định rõ phạm vi điều chỉnh, hành vi vi phạm và căn cứ xác lập trách nhiệm pháp lý. Trong quá trình nghiên cứu xây dựng luật, cần phân định cụ thể các hành vi cố ý giả mạo tư liệu, sửa chữa hoặc làm sai lệch hồ sơ, cắt xén chứng cứ nhằm tạo ra nhận thức sai sự thật, cũng như hành vi cố tình công bố, phổ biến dữ liệu lịch sử không đúng với nguồn đã được xác minh. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào tính chất hành vi, yếu tố lỗi, mức độ tác động, hậu quả và hệ thống chứng cứ có liên quan, đồng thời phân biệt giữa hành vi cố ý làm sai lệch sự thật với sai sót chuyên môn, khác biệt trong phương pháp tiếp cận hoặc kết quả nghiên cứu mới. Các quy định dự kiến phải bảo đảm tính minh bạch, cụ thể, có khả năng áp dụng thống nhất, tránh diễn giải tùy tiện hoặc mở rộng trách nhiệm pháp lý vượt quá phạm vi cần thiết. Đây là điều kiện quan trọng để cơ chế bảo vệ sự thật lịch sử vừa có hiệu lực thực thi, vừa bảo đảm tính khách quan, công bằng và phù hợp với các nguyên tắc pháp quyền.
Bảo đảm quyền nghiên cứu khoa học, tiếp cận tư liệu và tranh luận học thuật chính đáng là nguyên tắc không thể tách rời nhiệm vụ bảo vệ sự thật lịch sử. Sự phát triển của khoa học lịch sử đòi hỏi môi trường nghiên cứu cho phép phát hiện, đối chiếu nguồn sử liệu, công bố kết quả và phản biện những nhận định đã có trên cơ sở chứng cứ. Do đó, khuôn khổ pháp lý được đề xuất cần bảo vệ hoạt động nghiên cứu trung thực, có căn cứ, kể cả trường hợp kết quả nghiên cứu bổ sung hoặc điều chỉnh những cách hiểu trước đây. Việc xác minh, thẩm định các dấu hiệu làm sai lệch lịch sử phải được thực hiện theo trình tự, thủ tục rõ ràng, có sự tham gia của chuyên gia phù hợp, bảo đảm tính độc lập trong đánh giá chuyên môn, quyền giải trình và cơ chế khiếu nại, xem xét lại theo quy định pháp luật. Bảo vệ sự thật lịch sử không đồng nghĩa với hạn chế tranh luận khoa học, mà hướng đến thiết lập môi trường học thuật minh bạch, trong đó các quan điểm được đánh giá bằng chất lượng chứng cứ, tính hợp lý của phương pháp và trách nhiệm đối với kết luận được công bố.
Trên cơ sở những nguyên tắc đó, việc nghiên cứu xây dựng Luật Bảo vệ sự thật lịch sử cần tập trung xác định các nhóm nội dung cốt lõi, bao gồm: phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng; nguyên tắc bảo vệ, xác thực và khai thác tư liệu lịch sử; quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân; tiêu chí nhận diện hành vi cố ý giả mạo, làm sai lệch chứng cứ; trình tự xác minh, thẩm định, công bố kết quả và xử lý vi phạm; cơ chế phối hợp liên ngành, công khai thông tin, giải trình và bảo đảm quyền nghiên cứu khoa học. Quá trình xây dựng chính sách cần được tiến hành trên cơ sở tổng kết thực tiễn, đánh giá tác động, rà soát tính thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành, đồng thời tham vấn ý kiến của các chuyên gia sử học, pháp luật, lưu trữ, giáo dục, truyền thông và quốc phòng, an ninh. Đặc biệt, cần làm rõ tính cần thiết và giá trị bổ sung của một đạo luật chuyên biệt so với phương án sửa đổi, hoàn thiện các quy định hiện có, qua đó hạn chế nguy cơ chồng chéo về thẩm quyền, phạm vi điều chỉnh và trách nhiệm thực thi. Một khuôn khổ pháp lý chỉ thực sự có giá trị khi được xây dựng trên căn cứ khoa học, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, khả thi, có khả năng bảo vệ sự thật lịch sử mà không tạo ra những hạn chế không cần thiết đối với quyền nghiên cứu, tiếp cận thông tin và tranh luận học thuật chính đáng.
Trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội trong bảo vệ sự thật lịch sử
Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò lãnh đạo sự nghiệp cách mạng, trong đó có nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng, xây dựng và phát triển văn hóa, giáo dục truyền thống lịch sử dân tộc. Nhà nước có trách nhiệm thể chế hóa các chủ trương, đường lối thành chính sách, pháp luật và tổ chức thực hiện thông qua hệ thống cơ quan, thiết chế có thẩm quyền. Trong lĩnh vực bảo vệ sự thật lịch sử, sự gắn kết giữa định hướng chính trị, nguyên tắc khoa học và hiệu lực quản lý nhà nước có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng và hiệu quả thực hiện. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo cần chú trọng nâng cao chất lượng nghiên cứu lịch sử, bảo tồn và phát huy giá trị tư liệu, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan. Đồng thời, việc bảo vệ những giá trị lịch sử đã được xác lập phải gắn với trách nhiệm tiếp tục nghiên cứu, kiểm chứng, làm sáng tỏ các vấn đề lịch sử trên cơ sở chứng cứ và phương pháp khoa học. Đây là điều kiện để nâng cao tính khách quan, sức thuyết phục của tri thức lịch sử, góp phần củng cố nền tảng tinh thần, chính trị và văn hóa của dân tộc.
Giới nghiên cứu sử học, cơ quan lưu trữ và các thiết chế văn hóa giữ vai trò nòng cốt trong việc xác lập, bảo tồn và phổ biến tri thức lịch sử có căn cứ khoa học. Đối với giới sử học, yêu cầu hàng đầu là trung thực với tư liệu, minh bạch về nguồn dẫn và phương pháp nghiên cứu, tôn trọng chứng cứ, tiếp thu phản biện học thuật có cơ sở. Các cơ quan lưu trữ có trách nhiệm bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực, an toàn của tài liệu, đồng thời tổ chức khai thác, sử dụng và phát huy giá trị nguồn sử liệu theo quy định pháp luật. Bảo tàng, thư viện và các thiết chế văn hóa cần đổi mới phương thức sưu tầm, trưng bày, giới thiệu và giáo dục lịch sử, kết hợp bảo tồn giá trị truyền thống với ứng dụng công nghệ số nhằm mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng. Đặc biệt, đối với những vấn đề lịch sử phức tạp hoặc còn có nhận thức khác nhau, cần tăng cường phối hợp chuyên môn, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và xem xét sự kiện trong bối cảnh cụ thể, tránh kết luận phiến diện hoặc thiếu căn cứ. Sự liên kết giữa nghiên cứu, lưu trữ và hoạt động văn hóa là cơ sở nâng cao chất lượng, độ tin cậy và giá trị xã hội của tri thức lịch sử.
Ngành giáo dục, cơ quan báo chí, truyền thông và các nền tảng số có trách nhiệm quan trọng trong việc chuyển tải tri thức lịch sử đến cộng đồng, góp phần hình thành năng lực nhận thức và kiểm chứng thông tin. Giáo dục lịch sử cần vượt ra ngoài yêu cầu ghi nhớ sự kiện, chú trọng trang bị cho người học khả năng phân tích bối cảnh, đánh giá chứng cứ, đối chiếu nguồn tư liệu và nhận diện những cách diễn giải thiếu căn cứ khoa học. Đối với báo chí và truyền thông, việc cung cấp thông tin lịch sử phải tuân thủ nguyên tắc chính xác, khách quan, có nguồn dẫn rõ ràng, đồng thời thực hiện trách nhiệm kiểm chứng, đính chính và phản hồi kịp thời khi phát hiện sai sót. Các nền tảng số có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ theo quy định pháp luật đối với việc quản lý, xử lý nội dung vi phạm, đồng thời phối hợp với cơ quan có thẩm quyền trong phạm vi trách nhiệm được xác định. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh xây dựng học liệu số, cơ sở dữ liệu mở phù hợp với quy định pháp luật, chuyên trang tư liệu và các sản phẩm truyền thông lịch sử có chất lượng, kết hợp tính chính xác của nội dung với hình thức thể hiện sinh động, dễ tiếp cận. Việc phổ biến tri thức lịch sử trên nền tảng chứng cứ xác thực, phương pháp trình bày khoa học và công nghệ truyền thông hiện đại sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục, hạn chế tác động của thông tin sai lệch trong môi trường số.
Bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức chuyên môn mà còn gắn với ý thức và hành động của mỗi công dân, gia đình và cộng đồng xã hội. Mỗi người cần chủ động tìm hiểu lịch sử dân tộc, nâng cao năng lực tiếp nhận, phân tích và kiểm chứng thông tin, nhất là trước khi chia sẻ những nội dung liên quan đến các sự kiện, nhân vật và vấn đề lịch sử trên không gian mạng. Gia đình giữ vai trò quan trọng trong việc truyền thụ ký ức, giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng biết ơn đối với các thế hệ đi trước; cộng đồng có trách nhiệm tham gia bảo tồn di tích, di sản, tư liệu và những giá trị lịch sử gắn với từng địa phương. Lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc cần được nuôi dưỡng bằng hiểu biết đúng đắn, thái độ tôn trọng chứng cứ và hành động có trách nhiệm, thay vì những nhận định cảm tính hoặc thiếu kiểm chứng. Khi trách nhiệm của mỗi cá nhân được kết nối với hoạt động của các cơ quan quản lý, thiết chế nghiên cứu, giáo dục và văn hóa, việc bảo vệ sự thật lịch sử sẽ từng bước trở thành ý thức tự giác và thực hành thường xuyên trong đời sống xã hội. Đó là nền tảng để hình thành cơ chế bảo vệ lịch sử bền vững, dựa trên sự kết hợp giữa trách nhiệm thể chế, tri thức khoa học và ý thức công dân.
Bảo vệ sự thật lịch sử hướng tới 2030 và 2045 – Trách nhiệm với quá khứ, hiện tại và tương lai dân tộc
Năm 2030 đánh dấu 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, là dấu mốc quan trọng trong tiến trình cách mạng và phát triển đất nước. Hướng tới sự kiện này, nhiệm vụ bảo vệ sự thật lịch sử cần gắn với củng cố nền tảng tư tưởng, nâng cao chất lượng nghiên cứu lịch sử Đảng, lịch sử dân tộc và hiệu quả giáo dục truyền thống. Trọng tâm là xây dựng, chuẩn hóa và số hóa hệ thống tư liệu lịch sử xác thực; hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành; nâng cao năng lực kiểm chứng, thẩm định và phổ biến tri thức lịch sử. Đồng thời, cần đẩy mạnh tổng kết thực tiễn, rà soát hệ thống pháp luật và đánh giá nhu cầu xây dựng khuôn khổ pháp lý chuyên biệt, bảo đảm các đề xuất hoàn thiện thể chế có đầy đủ căn cứ khoa học, pháp lý và điều kiện thực thi.
Năm 2045 đánh dấu 100 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, gắn với khát vọng xây dựng đất nước phát triển, phồn vinh và hạnh phúc. Trong tầm nhìn dài hạn ấy, bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ nhằm gìn giữ ký ức dân tộc mà còn góp phần củng cố nền tảng tinh thần, chính trị và văn hóa cho sự phát triển bền vững. Các thế hệ tương lai cần được tiếp cận nguồn sử liệu đáng tin cậy, phương pháp giáo dục khoa học và năng lực tư duy phản biện, tự kiểm chứng thông tin trong môi trường số. Lịch sử, vì thế, không đơn thuần là những sự kiện thuộc về quá khứ mà còn là nguồn tri thức và kinh nghiệm giúp dân tộc nhận thức đúng con đường đã đi, đánh giá khách quan những thành tựu, hy sinh và bài học, từ đó bồi đắp bản lĩnh, ý thức trách nhiệm và khát vọng phát triển đất nước.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục lịch sử, bồi dưỡng lòng yêu nước và tinh thần phụng sự Tổ quốc tiếp tục có giá trị định hướng đối với nhiệm vụ bảo vệ sự thật lịch sử trong giai đoạn mới. Lời dạy “Dân ta phải biết sử ta / Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” không chỉ khẳng định ý nghĩa của việc hiểu biết cội nguồn mà còn nhấn mạnh trách nhiệm kế thừa, gìn giữ và phát huy truyền thống dân tộc. Bảo vệ sự thật lịch sử là trân trọng những hy sinh, cống hiến và thành quả của các thế hệ đi trước, đồng thời giúp thế hệ hôm nay nhận thức đầy đủ hơn trách nhiệm đối với hiện tại và tương lai đất nước. Vì vậy, giáo dục lịch sử cần gắn tri thức với đạo đức, lòng biết ơn, ý thức độc lập, chủ quyền và hành động xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Khi được tiếp nhận trên nền tảng chứng cứ xác thực và nhận thức khoa học, ký ức lịch sử sẽ trở thành nguồn lực tinh thần góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng và sức mạnh nội sinh của dân tộc.
Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn đã phân tích, có thể khẳng định bảo vệ sự thật lịch sử là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa trách nhiệm chính trị, khoa học, văn hóa, pháp lý và ý thức xã hội. Trên cơ sở đó, cần kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu sự cần thiết và tính khả thi của việc xây dựng Luật Bảo vệ sự thật lịch sử, thông qua tổng kết thực tiễn, đánh giá tác động chính sách, rà soát pháp luật hiện hành và tham vấn rộng rãi các chuyên gia, cơ quan, tổ chức có liên quan. Khuôn khổ pháp lý được đề xuất phải lấy tính xác thực của tư liệu và phương pháp khoa học làm nền tảng; xác định rõ hành vi vi phạm, trách nhiệm của các chủ thể và cơ chế phối hợp thực thi; đồng thời bảo đảm quyền nghiên cứu, tiếp cận thông tin và tranh luận học thuật chính đáng. Bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là ứng phó với những hành vi xuyên tạc, làm sai lệch quá khứ mà còn là quá trình chủ động gìn giữ, nghiên cứu và truyền trao những giá trị lịch sử bằng tri thức, chứng cứ, pháp luật và trách nhiệm công dân. Bảo vệ sự thật lịch sử chính là gìn giữ cội nguồn, bồi đắp bản lĩnh dân tộc và tạo nền tảng tinh thần cho tương lai Việt Nam.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh, Lịch sử nước ta, xuất bản lần đầu tháng 2/1942; Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 3, tr. 259-267.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021.
3. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Hiến pháp năm 2013.
4. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15 ngày 21/6/2024.
5. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 ngày 23/11/2024.
6. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Tiếp cận thông tin số 104/2016/QH13 ngày 6/4/2016.
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ 8: Dạy chữ, dạy người và dạy nghề – ba trụ cột của giáo dục toàn diện
Kỳ 6: Bảo vệ sự thật lịch sử ở Việt Nam – Những lỗ hổng thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện cơ chế
Kỳ 7: Giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc – nền tảng không thể thiếu của phát triển con người
Kỳ 5: Kinh nghiệm quốc tế về bảo vệ sự thật lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc
Kỳ 6: Gia đình, nhà trường và xã hội – ai chịu trách nhiệm về sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ?
Kỳ 4: Khi lịch sử bị bóp méo – Hệ quả đối với nhận thức và giá trị dân tộc

