Đổi mới giáo dục Việt Nam không chỉ hướng đến trang bị kiến thức, bằng cấp mà quan trọng hơn là hình thành nhân cách, năng lực và trách nhiệm cống hiến của người học. Vì vậy, dạy chữ, dạy người và dạy nghề phải gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa tri thức, đạo đức và kỹ năng nghề nghiệp, hướng tới phát triển con người toàn diện, đáp ứng yêu cầu của xã hội.

Dạy chữ – nền tảng hình thành tri thức và năng lực tư duy
Dạy chữ trước hết là trang bị cho người học hệ thống tri thức cơ bản, khoa học, chính xác và phù hợp với từng cấp học. Những kiến thức về ngôn ngữ, toán học, tự nhiên, xã hội, lịch sử và văn hóa là nền tảng giúp con người nhận thức thế giới, hiểu các quy luật của đời sống và đưa ra quyết định đúng đắn. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, học tập không chỉ nhằm nâng cao trình độ, phát triển năng lực cá nhân mà còn để phục vụ sự nghiệp xây dựng đất nước. Vì vậy, dạy chữ phải hướng đến phát triển trí tuệ, năng lực nhận thức, không thể chỉ dừng ở truyền đạt kiến thức hay luyện tập để vượt qua các kỳ thi.
Trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, dạy chữ cần chuyển mạnh từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực tư duy, khả năng vận dụng và tinh thần tự học. Người học không chỉ ghi nhớ khái niệm mà phải hiểu bản chất vấn đề; không chỉ giải được bài toán theo khuôn mẫu mà còn biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Đây cũng là định hướng được xác định trong Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Tuy nhiên, đổi mới phương pháp giảng dạy không đồng nghĩa với xem nhẹ kiến thức nền tảng, vai trò của người thầy hay tính hệ thống trong quá trình học tập. Ngược lại, tri thức vững chắc là điều kiện để hình thành tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề.
Chất lượng dạy chữ cần được đánh giá bằng sự tiến bộ thực chất của người học, thay vì quá chú trọng điểm số, tỷ lệ lên lớp hay thành tích thi cử. Khi bệnh thành tích chi phối hoạt động giáo dục, việc học dễ trở thành quá trình luyện thi, ghi nhớ máy móc và đối phó với kiểm tra. Học sinh có thể đạt điểm cao nhưng thiếu kỹ năng đọc hiểu, khả năng phân tích, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào cuộc sống. Vì vậy, nhà trường cần đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng quá trình học tập, năng lực thực hành và sự phát triển tư duy, đồng thời bảo đảm tính nghiêm túc, khách quan, thực chất trong dạy và học.
Bên cạnh trang bị kiến thức, dạy chữ còn phải bồi đắp nền tảng văn hóa, phương pháp tư duy khoa học và khả năng tiếp nhận thông tin có chọn lọc. Trong môi trường số, khi thông tin ngày càng phong phú, đa chiều và khó kiểm chứng, người học cần được rèn luyện kỹ năng đánh giá nguồn tin, phân biệt sự thật với thông tin sai lệch, nhận diện những nhận định thiếu căn cứ. Việc tổ chức dạy học phải bảo đảm sự hài hòa giữa khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, tránh thiên lệch theo những môn học được xem là có lợi trước mắt. Một nền tảng tri thức toàn diện, gắn với phương pháp khoa học và ý thức trách nhiệm xã hội, sẽ giúp người học hình thành tư duy độc lập, năng lực thích ứng và khả năng học tập suốt đời.
Dạy người – cốt lõi của giáo dục nhân cách và trách nhiệm công dân
Dạy người là quá trình hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức, lối sống, ý thức kỷ luật và tinh thần trách nhiệm của mỗi cá nhân. Đây không phải nhiệm vụ bổ trợ cho dạy chữ mà giữ vai trò định hướng cách con người vận dụng tri thức, năng lực vào cuộc sống. Một người giỏi chuyên môn nhưng thiếu trung thực, lòng nhân ái hoặc ý thức thượng tôn pháp luật có thể gây tổn hại cho cộng đồng. Vì vậy, giáo dục phải hướng đến sự thống nhất giữa đức và tài, nhận thức và hành động, lợi ích cá nhân chính đáng và trách nhiệm đối với xã hội, đất nước.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục luôn gắn việc bồi dưỡng đạo đức với phát triển tài năng, kết hợp học tập, rèn luyện và phụng sự nhân dân. Người từng căn dặn: “Có tài mà không có đức là người vô dụng”. Tư tưởng ấy khẳng định tài năng phải được định hướng bằng đạo đức, còn phẩm chất tốt đẹp cần được thể hiện qua hành động cụ thể. Trong nhà trường, giáo dục lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, sự trung thực, lòng hiếu thảo, ý thức tôn trọng người khác và trách nhiệm cộng đồng phải được thực hiện thường xuyên, xuyên suốt hoạt động dạy học, rèn luyện và sinh hoạt tập thể.
Giáo dục nhân cách không thể chỉ dừng ở những bài giảng đạo đức hay khẩu hiệu mang tính hình thức mà phải được hình thành thông qua nêu gương, trải nghiệm và tự rèn luyện. Sự tận tụy, công bằng, trung thực của người thầy có sức thuyết phục hơn những lời giáo huấn thiếu nhất quán giữa nói và làm. Môi trường học đường nghiêm túc, thân thiện, không bạo lực, gian lận hay phân biệt đối xử chính là điều kiện để học sinh tiếp nhận và thực hành các giá trị đạo đức. Do đó, xây dựng văn hóa nhà trường phải trở thành nhiệm vụ thường xuyên, gắn với trách nhiệm nêu gương của cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và ý thức tự giác của học sinh.
Trong xã hội hiện đại, dạy người còn đặt ra yêu cầu bồi dưỡng ý thức công dân, văn hóa ứng xử và trách nhiệm trên không gian mạng. Học sinh cần nhận thức rõ quyền gắn liền với nghĩa vụ, tự do đi đôi với trách nhiệm, việc bày tỏ chính kiến phải dựa trên sự thật và tuân thủ pháp luật. Lòng yêu nước không chỉ thể hiện qua tình cảm mà còn bằng hành động thiết thực trong học tập, lao động, gìn giữ bản sắc văn hóa, bảo vệ môi trường và đóng góp cho cộng đồng. Giáo dục công dân vì thế cần giúp thế hệ trẻ trân trọng lịch sử dân tộc, hiểu đúng những thành quả cách mạng, đồng thời hình thành tư duy cầu thị, khả năng tiếp nhận có chọn lọc các giá trị tiến bộ của nhân loại.
Dạy nghề – chuẩn bị năng lực lao động và khả năng cống hiến
Dạy nghề là quá trình trang bị kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành, phương pháp lao động và năng lực thích ứng với yêu cầu nghề nghiệp. Trong bối cảnh phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế, chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng quyết định năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia. Ngay từ bậc phổ thông, học sinh cần được định hướng nghề nghiệp, nhận diện năng lực, sở trường và lựa chọn con đường học tập phù hợp. Đối với giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, chương trình đào tạo phải gắn với nhu cầu thực tiễn, đồng thời bảo đảm nền tảng tri thức, đạo đức nghề nghiệp và khả năng phát triển lâu dài, tránh chạy theo nhu cầu tuyển dụng trước mắt.
Một xã hội phát triển cần đội ngũ lao động đa dạng về trình độ, chuyên môn và kỹ năng. Từ công nhân lành nghề, kỹ thuật viên, người lao động trong nông nghiệp đến bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, nhà khoa học, mỗi ngành nghề đều có vị trí và đóng góp riêng. Vì vậy, cần thay đổi quan niệm coi đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công, khắc phục tâm lý xem nhẹ giáo dục nghề nghiệp và lao động kỹ thuật. Công tác phân luồng học sinh phải dựa trên năng lực, nguyện vọng, điều kiện thực tế và nhu cầu xã hội, đi đôi với tư vấn hướng nghiệp thực chất, tạo cơ hội học tập, nâng cao trình độ và phát triển nghề nghiệp cho mọi người.
Trước tác động của chuyển đổi số và những biến động của thị trường lao động, dạy nghề cần chú trọng năng lực thực hành, ứng dụng công nghệ, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề và học tập suốt đời. Khi công nghệ liên tục thay đổi phương thức sản xuất, nhiều công việc truyền thống có thể biến đổi, trong khi những ngành nghề mới xuất hiện. Vì vậy, đào tạo không thể chỉ tập trung vào các thao tác kỹ thuật cố định mà phải hình thành năng lực thích ứng, cập nhật kiến thức và chuyển đổi nghề nghiệp. Sự kết hợp giữa kiến thức nền tảng với kỹ năng chuyên môn, giữa đào tạo trong nhà trường với thực hành tại doanh nghiệp và môi trường lao động thực tế sẽ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả đào tạo nguồn nhân lực.
Cùng với năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp phải được xác định là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình đào tạo. Người lao động không chỉ thành thạo kỹ thuật mà còn phải có trách nhiệm, ý thức kỷ luật, tôn trọng quy trình, bảo đảm chất lượng và an toàn. Trong y tế, y đức gắn trực tiếp với sức khỏe, tính mạng người bệnh; trong xây dựng, trách nhiệm nghề nghiệp quyết định chất lượng và an toàn công trình; trong giáo dục, phẩm chất người thầy ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ. Những yêu cầu ấy cho thấy kỹ năng nghề nghiệp phải đi đôi với đạo đức và trách nhiệm xã hội. Chỉ khi kết hợp hài hòa các yếu tố này, giáo dục nghề nghiệp mới đào tạo được những người lao động có năng lực, nhân cách và khả năng cống hiến bền vững.
Những lệch lạc khi tách rời ba trụ cột giáo dục
Một trong những hạn chế đáng quan tâm hiện nay là xu hướng coi trọng dạy chữ nhưng xem nhẹ dạy người. Khi điểm số và thành tích thi cử trở thành thước đo chủ yếu, việc học dễ thiên về tiếp thu kiến thức, trong khi giáo dục đạo đức, kỹ năng sống và trách nhiệm cộng đồng chưa được chú trọng đúng mức. Những biểu hiện như gian lận trong kiểm tra, thiếu tôn trọng thầy cô, bạo lực học đường hay ứng xử thiếu văn hóa trên mạng xã hội cho thấy giáo dục nhân cách không thể chỉ dựa vào các bài học lý thuyết. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận từ chất lượng môi trường giáo dục, hiệu quả nêu gương và trách nhiệm phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội.
Một biểu hiện khác là tình trạng đề cao bằng cấp nhưng chưa coi trọng đúng mức năng lực thực hành và hiệu quả lao động. Khi bằng cấp trở thành mục tiêu tự thân, người học dễ chạy theo chứng chỉ, thành tích thay vì tích lũy tri thức và kỹ năng thực chất. Điều này không chỉ làm giảm giá trị của giáo dục mà còn gây lãng phí nguồn lực, ảnh hưởng đến niềm tin xã hội và chất lượng nguồn nhân lực. Để khắc phục, cần nâng cao chất lượng đào tạo, đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá, tăng cường thực hành và hoàn thiện cơ chế tuyển dụng, sử dụng lao động dựa trên năng lực, phẩm chất và kết quả công việc. Bằng cấp phải phản ánh đúng trình độ, năng lực của người học, thay vì trở thành tiêu chí hình thức thay thế cho hiệu quả thực tiễn.
Những bất cập trong định hướng nghề nghiệp và phân luồng học sinh cũng có thể dẫn đến mất cân đối cơ cấu nguồn nhân lực. Việc lựa chọn ngành nghề theo tâm lý đám đông, kỳ vọng của gia đình hoặc quan niệm về danh tiếng, thay vì căn cứ vào năng lực, sở trường và nhu cầu xã hội, dễ khiến người học gặp khó khăn trong quá trình đào tạo và tìm kiếm việc làm. Ngược lại, phân luồng thiếu công bằng, thiếu thông tin hoặc hạn chế cơ hội học tập tiếp tục sẽ làm giảm sức hấp dẫn và hiệu quả của giáo dục nghề nghiệp. Vì vậy, công tác hướng nghiệp cần được triển khai từ sớm, trên cơ sở khoa học, tôn trọng nguyện vọng cá nhân, đồng thời cung cấp thông tin đầy đủ, minh bạch về ngành nghề, thị trường lao động và cơ hội phát triển.
Những lệch lạc trên còn cho thấy sự gắn kết giữa dạy chữ, dạy người và dạy nghề không thể chỉ thực hiện trong phạm vi nhà trường mà cần có sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình và xã hội. Gia đình đặt nền móng hình thành nhân cách; nhà trường giữ vai trò chủ đạo trong tổ chức giáo dục, phát triển tri thức và năng lực; xã hội tạo môi trường trải nghiệm, thực hành và trưởng thành. Nếu thiếu sự thống nhất giữa các môi trường giáo dục, những chuẩn mực được truyền đạt trong lớp học có thể bị tác động, thậm chí phủ nhận bởi hành vi và lối sống ngoài xã hội. Do đó, khắc phục tình trạng mất cân đối giữa ba trụ cột phải gắn với xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đề cao trách nhiệm nêu gương và thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên, thực chất giữa các lực lượng giáo dục.
Xây dựng nền giáo dục toàn diện dưới sự lãnh đạo của Đảng
Đổi mới giáo dục phải hướng đến mục tiêu phát triển toàn diện con người Việt Nam về trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và năng lực lao động. Nghị quyết số 29-NQ/TW xác định yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng nhiệm vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Định hướng này đòi hỏi sự gắn kết giữa mục tiêu giáo dục với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, giữa phát triển năng lực cá nhân với bồi dưỡng trách nhiệm xã hội, giữa tiếp thu tri thức hiện đại với giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Trước hết, chương trình giáo dục phải bảo đảm sự hài hòa giữa trang bị tri thức, bồi dưỡng phẩm chất và phát triển năng lực thực hành. Nội dung dạy học cần khoa học, phù hợp với từng cấp học, lứa tuổi, khắc phục tình trạng quá tải, chồng chéo và mất cân đối giữa các lĩnh vực kiến thức. Giáo dục lịch sử, văn hóa, đạo đức, pháp luật, khoa học và công nghệ phải được tổ chức đồng bộ, tạo nền tảng phát triển toàn diện cho người học. Phương pháp giảng dạy cần phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, đồng thời đề cao vai trò tổ chức, hướng dẫn và đánh giá của giáo viên. Mọi đổi mới phải xuất phát từ thực tiễn, có cơ sở khoa học, được kiểm chứng, đánh giá khách quan và điều chỉnh kịp thời.
Đội ngũ nhà giáo giữ vai trò trực tiếp, then chốt trong việc hiện thực hóa mục tiêu giáo dục toàn diện. Để dạy chữ hiệu quả, giáo viên phải vững chuyên môn, nghiệp vụ; để dạy người, phải có phẩm chất đạo đức, tinh thần trách nhiệm và ý thức nêu gương; để dạy nghề, phải kết hợp kiến thức chuyên môn với kỹ năng thực hành và thực tiễn lao động. Vì vậy, cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao chất lượng đội ngũ, thực hiện chính sách đãi ngộ phù hợp và bảo vệ danh dự, uy tín chính đáng của nhà giáo. Cùng với đó, phải hoàn thiện cơ chế đánh giá công bằng, thực chất, lấy chất lượng giảng dạy làm thước đo, khuyến khích đổi mới sáng tạo và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp.
Mục tiêu cao nhất của giáo dục không chỉ là trang bị kiến thức, cấp bằng hay đáp ứng nhu cầu nghề nghiệp, mà còn là hình thành những công dân có tri thức, nhân cách, năng lực lao động và tinh thần cống hiến. Dạy chữ tạo nền tảng hiểu biết và tư duy; dạy người bồi dưỡng đạo đức, trách nhiệm; dạy nghề phát triển kỹ năng và khả năng đóng góp cho xã hội. Ba trụ cột ấy phải được gắn kết trong một triết lý giáo dục nhất quán, kế thừa truyền thống dân tộc, thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước. Đó là cơ sở xây dựng các thế hệ người Việt Nam có bản lĩnh, trí tuệ, năng lực và trách nhiệm đối với tương lai dân tộc.
Để hiện thực hóa mục tiêu ấy, đội ngũ nhà giáo giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Người thầy không chỉ truyền thụ tri thức mà còn nêu gương về nhân cách, định hướng giá trị và tổ chức quá trình phát triển năng lực của người học. Từ góc nhìn đó, chuyên đề tiếp theo, “Người thầy – nhân tố quyết định chất lượng và nhân cách giáo dục”, sẽ làm rõ hơn vị trí, trách nhiệm và những yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ nhà giáo Việt Nam trong giai đoạn mới.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
2. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
3. Quốc hội, Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 ngày 14/6/2019.
4. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
5. Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1299/QĐ-TTg ngày 03/10/2018 phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025”.
6. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018.
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ 6: Bảo vệ sự thật lịch sử ở Việt Nam – Những lỗ hổng thực tiễn và yêu cầu hoàn thiện cơ chế
Kỳ 7: Giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc – nền tảng không thể thiếu của phát triển con người
Kỳ 5: Kinh nghiệm quốc tế về bảo vệ sự thật lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc
Kỳ 6: Gia đình, nhà trường và xã hội – ai chịu trách nhiệm về sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ?
Kỳ 4: Khi lịch sử bị bóp méo – Hệ quả đối với nhận thức và giá trị dân tộc
Kỳ 5: Đổi mới giáo dục từ năm 2018 – những thành tựu, hạn chế và vấn đề cần tiếp tục giải quyết

