Thứ Bảy, Tháng 11 21, 2026
* Email: bbt.dongnama@gmail.com *Tòa soạn: 0989011688 - 0768908888
spot_img

Kỳ cuối: Triết lý giáo dục Việt Nam – trở về nền tảng đạo đức, kỷ cương và phát triển con người toàn diện

Chuyên đề: “Tiên học lễ, hậu học văn” và những vấn đề đặt ra đối với triết lý giáo dục Việt Nam
Kỳ 1: “Tiên học lễ, hậu học văn” – những vấn đề đặt ra đối với triết lý giáo dục Việt Nam
Kỳ 2: Triết lý giáo dục Việt Nam – cội nguồn dân tộc và sự kế thừa qua các thời đại
Kỳ 3: Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục – đức, tài và sự nghiệp trồng
Kỳ 4: Khi kỷ cương học đường bị thách thức – giáo dục nhân cách đang được thực hiện như thế nào?
Kỳ 5: Đổi mới giáo dục từ năm 2018 – những thành tựu, hạn chế và vấn đề cần tiếp tục giải quyết
Kỳ 6: Gia đình, nhà trường và xã hội – ai chịu trách nhiệm về sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ?
Kỳ 7: Giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc – nền tảng không thể thiếu của phát triển con người
Kỳ 8: Dạy chữ, dạy người và dạy nghề – ba trụ cột của giáo dục toàn diện
Kỳ 9: Người thầy – nhân tố quyết định chất lượng và nhân cách giáo dục



ĐNA -

Vụ học sinh lớp 12 hành hung giáo viên tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội) ngày 19/10/2026, khiến cô giáo bị gãy xương cánh mũi phải, không chỉ gióng lên hồi chuông cảnh báo về văn hóa ứng xử học đường mà còn đặt ra yêu cầu nhìn lại mục tiêu giáo dục nhân cách. Từ triết lý “Tiên học lễ, hậu học văn” đến quan điểm dạy chữ, dạy người, dạy nghề, giáo dục không thể chỉ dừng ở truyền thụ tri thức mà phải hình thành những con người có đạo đức, bản lĩnh, khả năng tự chủ và trách nhiệm với xã hội.

Triết lý giáo dục phải bắt đầu từ mục tiêu xây dựng con người
Vụ học sinh lớp 12 hành hung cô giáo tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi là sự việc đau lòng, gây tổn thương nghiêm trọng cho nhà giáo và làm dấy lên lo ngại về văn hóa ứng xử trong môi trường học đường. Theo thông tin báo chí dẫn từ cơ quan chức năng, sự việc xảy ra trong giờ học ngày 19/10/2026, sau khi học sinh không hoàn thành bài tập và bị yêu cầu đứng ở góc lớp. Hành vi bạo lực khiến cô giáo bị thương. Cơ quan chức năng đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can để điều tra theo quy định pháp luật. Sự việc đòi hỏi cách nhìn nhận nghiêm túc, khách quan, tránh suy diễn, đồng thời không thể xem nhẹ tính chất nghiêm trọng của hành vi xâm phạm thân thể, nhân phẩm và sự an toàn của nhà giáo.

Một vụ việc cá biệt không thể là căn cứ để phủ nhận những thành tựu của nền giáo dục hay quy kết đạo đức của cả một thế hệ học sinh. Hàng triệu học sinh vẫn nỗ lực học tập, rèn luyện; đội ngũ nhà giáo vẫn tận tụy cống hiến cho sự nghiệp trồng người. Tuy nhiên, chính vì giáo dục giữ vai trò nền tảng đối với sự phát triển đất nước, những biểu hiện lệch chuẩn trong quan hệ thầy trò càng cần được nhìn nhận thấu đáo. Khi một học sinh sử dụng bạo lực với giáo viên ngay trong lớp học, vấn đề đặt ra không chỉ dừng ở việc xử lý hành vi vi phạm, mà còn liên quan đến hiệu quả giáo dục nhân cách, khả năng phòng ngừa bạo lực học đường và trách nhiệm của gia đình, nhà trường, xã hội trong quá trình hình thành nhân cách học sinh.

Giáo dục không thể chỉ được đánh giá qua điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp, số lượng bằng cấp hay thành tích trong các kỳ thi. Đó là những thước đo cần thiết, nhưng chưa phản ánh đầy đủ chất lượng giáo dục và mức độ trưởng thành của mỗi cá nhân. Một người có tri thức nhưng thiếu trung thực, có năng lực nhưng thiếu trách nhiệm, đạt thành tích cao nhưng không biết tôn trọng người khác thì chưa thể được xem là phát triển toàn diện. Giáo dục phải hướng tới hình thành những con người có khả năng nhận thức đúng đắn, ứng xử có văn hóa, làm chủ hành vi, lao động có trách nhiệm và sống có ích cho cộng đồng. Tri thức tạo nên năng lực phát triển, còn nhân cách định hướng cách con người vận dụng năng lực ấy trong cuộc sống.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục luôn gắn với yêu cầu bồi dưỡng con người phát triển cả đức và tài, kết hợp học tập với thực hành, rèn luyện phẩm chất cá nhân với ý thức phụng sự Tổ quốc và nhân dân. Người coi trọng việc đào tạo các thế hệ vừa có đạo đức, vừa có năng lực, đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước. Tư tưởng ấy tiếp tục đặt ra yêu cầu có tính nền tảng đối với công cuộc đổi mới giáo dục hiện nay: không chỉ đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp giảng dạy hay kiểm tra, đánh giá, mà trước hết phải xác định rõ mục tiêu xây dựng con người. Từ mục tiêu đó, nội dung giáo dục, phương pháp tổ chức dạy học và hệ thống đánh giá mới có thể được thiết kế đồng bộ, hướng tới phát triển hài hòa tri thức, đạo đức, năng lực tự chủ và trách nhiệm xã hội.

Khắc phục những bất cập trong giáo dục đạo đức, kỷ cương và quan hệ thầy trò
Những biểu hiện bạo lực học đường, xúc phạm nhà giáo, thiếu tôn trọng bạn bè và ứng xử lệch chuẩn trên mạng xã hội đòi hỏi phải được nhìn nhận nghiêm túc, đánh giá đúng tính chất và nguyên nhân. Tuy nhiên, không thể từ một vụ việc cá biệt để quy kết sự xuống cấp đạo đức của cả một thế hệ học sinh, cũng không thể quy trách nhiệm cho riêng một chủ thể. Sự hình thành nhân cách của học sinh chịu tác động từ nhiều môi trường, trong đó có gia đình, nhà trường, cộng đồng, truyền thông và không gian số. Vì vậy, cần nhận diện đầy đủ các yếu tố ảnh hưởng, phân tích nguyên nhân cụ thể và xác định trách nhiệm của từng chủ thể. Chỉ trên cơ sở tiếp cận khoa học, khách quan, những hạn chế trong giáo dục đạo đức và văn hóa ứng xử mới có thể được khắc phục thực chất, thay vì dừng lại ở những phản ứng nhất thời trước mỗi vụ việc.

Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên, có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành nhân cách. Khi cha mẹ quá chú trọng điểm số, thành tích mà xem nhẹ việc uốn nắn thái độ, hành vi; khi người lớn thiếu gương mẫu trong lời nói, cách ứng xử hoặc bao che, biện minh cho những hành vi sai trái, hiệu quả giáo dục khó được bảo đảm. Về phía nhà trường, việc truyền thụ kiến thức phải gắn liền với xây dựng văn hóa học đường, rèn luyện ý thức kỷ luật và trách nhiệm cá nhân. Học sinh cần được trang bị khả năng nhận thức giới hạn hành vi, kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn không bằng bạo lực và chịu trách nhiệm trước lời nói, hành động của mình. Giáo dục nhân cách không thể chỉ dựa vào những bài học lý thuyết hay hoạt động mang tính phong trào, mà phải được thực hiện thường xuyên, nhất quán thông qua những tình huống cụ thể trong học tập và đời sống.

Bệnh thành tích, chạy theo điểm số, đánh giá thiếu thực chất và xem nhẹ giáo dục đạo đức là những bất cập cần được khắc phục. Khi thành tích trở thành thước đo chủ yếu, học sinh dễ bị cuốn vào lối học thuộc, luyện thi, đối phó; giáo viên chịu áp lực từ các chỉ tiêu chưa phản ánh đầy đủ chất lượng; nhà trường có nguy cơ coi trọng hình thức hơn hiệu quả giáo dục. Vì vậy, đổi mới kiểm tra, đánh giá phải hướng tới phản ánh trung thực sự tiến bộ của người học, kết hợp đánh giá kiến thức với năng lực vận dụng, phẩm chất, kỹ năng và ý thức trách nhiệm. Cùng với đó, cần giữ nghiêm kỷ luật thi cử, phòng chống gian lận, bảo đảm công bằng và xây dựng môi trường học tập lành mạnh, trong đó sự trưởng thành của học sinh được coi trọng hơn những thành tích mang tính hình thức.

Kỷ cương học đường phải được thiết lập trên nền tảng pháp luật, nội quy minh bạch và sự tôn trọng quyền, nghĩa vụ của các bên. Học sinh có quyền được học tập trong môi trường an toàn, được tôn trọng và bảo vệ, đồng thời có nghĩa vụ chấp hành nội quy, tôn trọng thầy cô, bạn bè và chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Nhà giáo phải được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và các quyền chính đáng trong hoạt động nghề nghiệp; đồng thời có trách nhiệm giữ gìn đạo đức nhà giáo, ứng xử công bằng, tận tâm và không sử dụng bạo lực trong giáo dục. Khi xảy ra vi phạm, việc xác minh, xử lý phải khách quan, đúng quy định, phù hợp với tính chất, mức độ hành vi; kết hợp kỷ luật với giáo dục, tư vấn tâm lý và hỗ trợ điều chỉnh hành vi. Bảo đảm tính nhân văn trong giáo dục không có nghĩa là buông lỏng kỷ cương, mà phải giúp người học nhận thức sai phạm, sửa chữa và trưởng thành trên cơ sở tôn trọng pháp luật, chuẩn mực đạo đức.

Xác lập trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, gia đình, nhà trường và xã hội
Đảng lãnh đạo sự nghiệp giáo dục thông qua việc xác định đường lối, mục tiêu và định hướng phát triển con người, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Nhà nước thể chế hóa các chủ trương, định hướng thành pháp luật, cơ chế, chính sách; tổ chức thực hiện và bảo đảm những điều kiện cần thiết cho phát triển giáo dục. Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác định yêu cầu đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục đến cơ chế quản lý và các điều kiện bảo đảm chất lượng. Vấn đề đặt ra là phải cụ thể hóa những định hướng đó thành nhiệm vụ, giải pháp khả thi, gắn trách nhiệm thực hiện với kiểm tra, giám sát, tổng kết thực tiễn và đánh giá hiệu quả. Đổi mới giáo dục không thể dừng ở khẩu hiệu hay những điều chỉnh mang tính hình thức, mà phải được thể hiện bằng chính sách có căn cứ, nguồn lực phù hợp và hành động cụ thể, hướng tới nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Gia đình phải nhận thức đầy đủ trách nhiệm giáo dục con cái, không thể phó mặc cho nhà trường. Cha mẹ cần đồng hành cùng con trong học tập, quan tâm đến đời sống tinh thần, hướng dẫn cách ứng xử và nêu gương trong lời nói, hành động. Yêu thương không đồng nghĩa với bao che sai lầm; bảo vệ con không có nghĩa là phủ nhận trách nhiệm khi con vi phạm. Ngược lại, sự nghiêm khắc trong giáo dục phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng, không thể trở thành áp đặt, xúc phạm hay bạo lực. Kết hợp hài hòa giữa tình thương, kỷ luật và đối thoại sẽ giúp trẻ nhận thức được hậu quả của hành vi, hiểu rõ mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ, từng bước hình thành khả năng tự điều chỉnh, ý thức trách nhiệm với bản thân và cộng đồng.

Nhà trường và đội ngũ nhà giáo giữ vai trò trực tiếp trong tổ chức, thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện. Người thầy không chỉ cần vững vàng về chuyên môn mà còn phải có phẩm chất đạo đức, tinh thần trách nhiệm, năng lực sư phạm và ý thức nêu gương. Nhà trường phải xây dựng môi trường học tập an toàn, dân chủ, có kỷ cương; chủ động phát hiện những khó khăn về tâm lý, biểu hiện bất thường trong hành vi của học sinh để kịp thời tư vấn, hỗ trợ và phối hợp với gia đình giải quyết. Bảo vệ danh dự, nhân phẩm và vị thế của nhà giáo phải gắn với nâng cao chất lượng đội ngũ, giữ gìn đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ. Đồng thời, cần bảo đảm các điều kiện làm việc, tạo môi trường để giáo viên yên tâm cống hiến, phát huy vai trò giáo dục và nhận được sự tôn trọng, tin tưởng của xã hội.

Các tổ chức chính trị – xã hội, cơ quan truyền thông và cộng đồng có trách nhiệm góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, hỗ trợ gia đình và nhà trường trong giáo dục thế hệ trẻ. Những nội dung cổ súy bạo lực, xúc phạm nhân phẩm, đề cao lối sống thực dụng hoặc bình thường hóa hành vi lệch chuẩn cần được nhận diện, ngăn ngừa và xử lý bằng các biện pháp phù hợp với pháp luật. Truyền thông phải phản ánh sự việc trung thực, khách quan, tránh giật gân, xâm phạm quyền riêng tư của trẻ em hoặc tạo áp lực dư luận thiếu kiểm soát. Cùng với đó, cần phát huy vai trò của môi trường số trong học tập, sáng tạo, hình thành kỹ năng ứng xử và ý thức trách nhiệm của người trẻ. Giáo dục là trách nhiệm chung của toàn xã hội, nhưng mỗi chủ thể phải có nhiệm vụ cụ thể, cơ chế phối hợp rõ ràng và trách nhiệm tương xứng, tránh tình trạng trách nhiệm chung trở thành trách nhiệm không thuộc về ai.

Xây dựng triết lý giáo dục Việt Nam vì con người và tương lai dân tộc
Triết lý giáo dục Việt Nam cần được xác lập trên sự thống nhất giữa dạy chữ, dạy người và dạy nghề. Dạy chữ nhằm trang bị tri thức, phát triển năng lực tư duy; dạy người hướng tới bồi dưỡng đạo đức, nhân cách và ý thức công dân; dạy nghề giúp hình thành kỹ năng lao động, năng lực sáng tạo và khả năng cống hiến. Ba trụ cột này có quan hệ gắn bó, bổ sung cho nhau, cùng hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện. Tri thức phải được vận dụng vào những mục đích chính đáng; đạo đức phải thể hiện qua hành vi, lối sống; kỹ năng nghề nghiệp phải gắn với trách nhiệm và chất lượng lao động. Giáo dục toàn diện không chỉ nhằm tạo ra những cá nhân có thành tích học tập nổi bật, mà quan trọng hơn là hình thành con người phát triển hài hòa về trí tuệ, nhân cách, năng lực và trách nhiệm xã hội.

Đổi mới chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học phải bảo đảm tính khoa học, hệ thống, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi và yêu cầu phát triển đất nước. Trong đó, giáo dục lịch sử, văn hóa dân tộc, đạo đức, pháp luật cần được coi trọng, gắn với bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức công dân và trách nhiệm đối với cộng đồng. Việc tiếp thu tri thức, kinh nghiệm giáo dục quốc tế phải có chọn lọc, phù hợp với điều kiện thực tiễn và mục tiêu phát triển con người Việt Nam. Cùng với đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, cần xây dựng hệ thống kiểm tra, đánh giá trung thực, minh bạch, phản ánh đúng năng lực và sự tiến bộ của người học; khắc phục bệnh thành tích, hạn chế áp lực không cần thiết đối với học sinh và giáo viên. Hiệu quả đổi mới giáo dục phải được kiểm chứng bằng chất lượng học tập, sự trưởng thành về nhân cách, năng lực của người học và những đóng góp thiết thực cho xã hội, thay vì chỉ dựa vào các chỉ tiêu hay kết quả mang tính hình thức.

Đội ngũ nhà giáo giữ vai trò then chốt trong hiện thực hóa mục tiêu giáo dục toàn diện. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn góp phần hình thành tư duy, nhân cách, thái độ ứng xử và cách nhìn nhận cuộc sống của học sinh. Vì vậy, nâng cao chất lượng giáo dục phải gắn với đào tạo, bồi dưỡng năng lực chuyên môn, kỹ năng sư phạm, đạo đức nghề nghiệp và bảo đảm điều kiện làm việc của nhà giáo. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế quản lý, đánh giá công bằng, thực chất, khuyến khích đổi mới sáng tạo, đề cao trách nhiệm và xử lý nghiêm những hành vi vi phạm. Sự tôn trọng dành cho nhà giáo phải gắn với phẩm chất, năng lực và trách nhiệm nêu gương; quyền được bảo vệ của học sinh phải đi đôi với nghĩa vụ tôn trọng thầy cô, bạn bè và các chuẩn mực ứng xử. Đó là cơ sở xây dựng quan hệ thầy trò lành mạnh, trong đó kỷ cương được duy trì bằng trách nhiệm, sự công bằng và tinh thần nhân văn.

Đề cao đạo đức, kỷ cương và mục tiêu phát triển con người toàn diện không có nghĩa là phủ nhận những thành tựu đã đạt được hay làm chậm tiến trình đổi mới giáo dục Việt Nam. Ngược lại, đó là yêu cầu để đổi mới đi vào chiều sâu, kế thừa những giá trị tốt đẹp, đồng thời nhận diện và khắc phục hạn chế bằng tư duy khoa học, chính sách phù hợp và hành động thực chất. Từ vụ học sinh lớp 12 hành hung cô giáo tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi, điều cần rút ra không phải là thái độ bi quan hay những nhận định cực đoan, mà là yêu cầu củng cố môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, nơi nhà giáo được bảo vệ, học sinh được tôn trọng và mọi hành vi đều phải tuân thủ chuẩn mực đạo đức, pháp luật. Triết lý “Tiên học lễ, hậu học văn” cần tiếp tục được gìn giữ, phát huy bằng những nội dung, phương pháp và hoạt động giáo dục cụ thể, phù hợp với yêu cầu của thời đại. Xây dựng nền giáo dục coi trọng tri thức, đề cao nhân cách, giữ vững kỷ cương và phát triển năng lực con người chính là trách nhiệm đối với thế hệ trẻ, tương lai dân tộc và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Khép lại chuyên đề “Tiên học lễ, hậu học văn” và những vấn đề đặt ra đối với triết lý giáo dục Việt Nam, có thể khẳng định một nhận thức xuyên suốt: giáo dục không chỉ nhằm truyền thụ tri thức mà trước hết phải hướng tới hình thành và phát triển con người toàn diện. Từ giáo dục đạo đức, lịch sử, văn hóa đến vai trò của gia đình, nhà trường, nhà giáo, việc xây dựng kỷ cương học đường và định hướng nghề nghiệp, tất cả đều phải thống nhất ở mục tiêu bồi dưỡng những con người có tri thức, nhân cách, năng lực lao động và trách nhiệm xã hội. Điều đó đòi hỏi phải kế thừa những giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc, thẳng thắn nhận diện và khắc phục hạn chế, đồng thời đánh giá hiệu quả đổi mới giáo dục bằng sự trưởng thành của người học và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng, đất nước.

Vụ học sinh lớp 12 hành hung giáo viên tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi là lời cảnh báo về những hệ lụy khi giáo dục nhân cách, văn hóa ứng xử và kỷ cương học đường chưa được quan tâm đúng mức. Tuy nhiên, từ một sự việc cá biệt không thể phủ nhận những đóng góp của đội ngũ nhà giáo tận tụy, trách nhiệm của các gia đình và nỗ lực học tập, rèn luyện của đông đảo học sinh. Điều quan trọng là nhìn nhận sự việc khách quan, rút ra những bài học cần thiết và chuyển nhận thức thành hành động cụ thể, để mỗi chủ thể thực hiện đầy đủ trách nhiệm trong giáo dục thế hệ trẻ. Phát triển đất nước bền vững phải bắt đầu từ xây dựng con người có tri thức, đạo đức, bản lĩnh và ý thức trách nhiệm. Dạy chữ để phát triển trí tuệ, dạy người để bồi dưỡng nhân cách, dạy nghề để hình thành năng lực lao động và cống hiến. Sự thống nhất giữa ba nhiệm vụ ấy chính là nội dung cốt lõi của một nền giáo dục toàn diện, vừa kế thừa tinh thần “Tiên học lễ, hậu học văn”, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời đại mới. Đó cũng là trách nhiệm đối với các thế hệ hôm nay và tương lai Việt Nam.

Thế Nguyễn – Minh Văn

Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
2. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
3. Quốc hội, Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 ngày 14/6/2019.
4. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
5. Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1299/QĐ-TTg ngày 03/10/2018 phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025”.
6. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018.

Bài viết cùng chuyên mục