Giáo dục Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải đổi mới toàn diện khi giáo trình sách giáo khoa còn nhiều điều chưa hợp lý, đưa vào bài học những bài viết không phù hợp hoặc đang bị xã hội lên án. Tình trạng học chạy theo bằng cấp, dạy nặng lý thuyết và thi cử gây áp lực vẫn kéo dài. Không chỉ làm lãng phí nguồn lực xã hội, những bất cập này còn tiềm ẩn nguy cơ lệch khỏi mục tiêu giáo dục xã hội chủ nghĩa, ảnh hưởng đến việc bồi đắp lý tưởng và bản sắc văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. Vì vậy, cần một chiến lược thống nhất cùng vai trò điều phối mạnh mẽ của Nhà nước để đưa giáo dục trở thành nền tảng phát huy sức mạnh con người và bảo đảm an ninh văn hóa quốc gia.
Nhà nước kiến tạo chiến lược phát triển con người
Giáo dục từ lâu được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu, bởi quản lý giáo dục cũng chính là quản lý tương lai đất nước và nguồn lực quý giá nhất đó là con người. Trong mọi chiến lược phát triển, con người vừa là trung tâm, vừa là chủ thể, động lực và mục tiêu cao nhất. Vì vậy, vai trò của Nhà nước không chỉ dừng lại ở việc điều hành hoạt động dạy và học mà còn là kiến tạo môi trường giáo dục, định hướng hệ giá trị và tạo điều kiện để mỗi cá nhân phát triển toàn diện. Một nền giáo dục được quản lý thống nhất, khoa học nhưng linh hoạt sẽ là nền tảng gắn kết khát vọng phát triển của mỗi người với lợi ích chung của quốc gia.
Chiến lược phát triển con người thông qua giáo dục không chỉ nhằm truyền đạt tri thức hay trang bị kỹ năng nghề nghiệp, mà còn hướng đến hình thành nhân cách, bồi dưỡng bản lĩnh và ý thức trách nhiệm của công dân đối với Tổ quốc. Thông qua việc xây dựng chương trình giáo dục, chuẩn mực đạo đức và định hướng tư tưởng, Nhà nước bảo đảm giáo dục luôn gắn với việc nuôi dưỡng lòng yêu nước, ý thức tự tôn dân tộc và tinh thần cống hiến cho cộng đồng. Đây là nền tảng để cân bằng giữa yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nhiệm vụ xây dựng con người có bản lĩnh chính trị, đạo đức và trách nhiệm xã hội.
Quan điểm này kế thừa xuyên suốt tư tưởng xây dựng con người qua các thời kỳ cách mạng. Nếu trước đây mục tiêu là xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa đáp ứng yêu cầu của công cuộc kiến thiết đất nước, thì trong bối cảnh mới, yêu cầu được mở rộng thành phát triển con người toàn diện, có tri thức, đạo đức, bản lĩnh, năng lực sáng tạo và khả năng hội nhập quốc tế. Trên cơ sở đó, Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong việc cụ thể hóa các chủ trương, cập nhật yêu cầu của thời đại vào chính sách và quản lý giáo dục, bảo đảm nền giáo dục luôn đi trước một bước, tạo động lực cho phát triển kinh tế – xã hội.
Ở góc độ an ninh văn hóa quốc gia, đầu tư cho giáo dục cũng chính là đầu tư cho sức mạnh nội sinh của đất nước. Một thế hệ công dân được giáo dục toàn diện, giàu tri thức, vững vàng về bản lĩnh chính trị và gìn giữ bản sắc văn hóa sẽ trở thành “lá chắn mềm” bảo vệ nền tảng tư tưởng, củng cố sức mạnh tự chủ và khả năng phát triển bền vững của quốc gia. Vì vậy, quản lý nhà nước về giáo dục không chỉ là nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm xây dựng nguồn lực con người, bảo vệ an ninh văn hóa và tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của đất nước.
Quản trị hệ thống giáo dục – Từ bục giảng đến cống hiến
Quản trị giáo dục bắt đầu từ việc hoạch định chiến lược dài hạn, gắn với yêu cầu phát triển của đất nước trong từng giai đoạn. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo hệ thống giáo dục đồng bộ thông qua quy hoạch mạng lưới trường lớp từ mầm non đến đại học, bảo đảm phân bổ hợp lý giữa các vùng miền, thu hẹp khoảng cách về cơ hội học tập. Cùng với đó, việc đầu tư ngân sách, cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ cần được thực hiện minh bạch, hiệu quả, ưu tiên vùng khó khăn và các lĩnh vực trọng điểm. Đây là nền tảng để xây dựng một nền giáo dục công bằng, chất lượng và phát triển bền vững.
Trong hệ thống đó, đội ngũ nhà giáo là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục. Vì vậy, quản lý nhà nước không chỉ dừng ở việc ban hành chính sách mà phải tạo cơ chế thu hút, đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ xứng đáng để giáo viên yên tâm gắn bó với nghề. Đồng thời, cần xây dựng môi trường làm việc khuyến khích đổi mới sáng tạo, tôn vinh những nhà giáo tận tâm, góp phần lan tỏa các giá trị đạo đức và văn hóa trong học đường. Đầu tư cho đội ngũ giáo viên chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực của quốc gia.
Một nội dung trọng tâm khác là nâng cao hiệu quả kiểm định và bảo đảm chất lượng giáo dục. Đây là công cụ giúp Nhà nước đánh giá khách quan hoạt động của hệ thống, kịp thời phát hiện những bất cập để điều chỉnh chính sách. Việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa và phương pháp giảng dạy phải được triển khai theo lộ trình khoa học, bám sát thực tiễn nhưng vẫn giữ vững mục tiêu giáo dục toàn diện. Đồng thời, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục phải trở thành nguyên tắc xuyên suốt, để mọi công dân, không phân biệt điều kiện sống hay hoàn cảnh kinh tế, đều có cơ hội học tập và phát triển.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức, giáo dục cần được gắn kết chặt chẽ với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhu cầu phát triển của thị trường lao động. Nhà nước có vai trò định hướng, điều tiết và kết nối giữa cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường việc làm nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, khắc phục tình trạng mất cân đối cung – cầu nhân lực. Khi giáo dục gắn với khoa học, công nghệ và thực tiễn phát triển, hệ thống sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia.
Kiến tạo nguồn nhân lực quốc gia
Để giáo dục thực sự trở thành động lực phát triển, Nhà nước cần kiến tạo cơ chế liên kết chặt chẽ giữa nhà trường – doanh nghiệp – cơ quan sử dụng lao động. Đây là mô hình hợp tác then chốt, bảo đảm đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Với vai trò điều phối, Nhà nước tạo khuôn khổ để các bên cùng tham gia xây dựng chương trình đào tạo, mở rộng cơ hội thực hành, thực tập và tuyển dụng. Sự gắn kết này giúp cơ sở giáo dục kịp thời điều chỉnh nội dung đào tạo, còn doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận và phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu sản xuất, kinh doanh.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng của quản lý nhà nước là cân đối giữa đào tạo và sử dụng lao động. Chất lượng đào tạo chỉ được khẳng định khi đáp ứng đúng nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội và thị trường lao động. Vì vậy, Nhà nước cần nâng cao năng lực dự báo nhu cầu nhân lực theo từng ngành, từng lĩnh vực để định hướng quy mô, cơ cấu và ngành nghề đào tạo, hạn chế tình trạng mất cân đối cung – cầu, “thừa thầy, thiếu thợ” hoặc đào tạo không sát thực tiễn. Khi cơ hội việc làm và lộ trình phát triển nghề nghiệp được xác lập rõ ràng, người học sẽ có thêm động lực nâng cao trình độ và kỹ năng.
Song song với đó, xây dựng xã hội học tập là chiến lược lâu dài nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và thích ứng với nền kinh tế tri thức. Học tập suốt đời cần trở thành giá trị văn hóa của toàn xã hội, không chỉ giới hạn trong hệ thống giáo dục chính quy. Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt thông qua việc phát triển giáo dục thường xuyên, mở rộng hạ tầng học tập số, thư viện, trung tâm học tập cộng đồng và các nền tảng đào tạo trực tuyến, tạo điều kiện để mọi người dân được tiếp cận tri thức và nâng cao năng lực trong suốt cuộc đời.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, nguồn nhân lực chất lượng cao là lợi thế chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh và sức mạnh quốc gia. Vì vậy, quản lý nhà nước về giáo dục không chỉ hướng tới đào tạo lực lượng lao động có tay nghề mà còn phải bồi dưỡng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân và nhà quản lý có tư duy đổi mới sáng tạo, năng lực hội nhập và khát vọng cống hiến. Thông qua hệ thống chính sách đồng bộ, Nhà nước cần tập trung phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng hệ sinh thái giáo dục hiện đại và khai thác hiệu quả tiềm năng con người, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho phát triển nhanh, bền vững và nâng cao vị thế quốc gia trong khu vực và trên chính trường quốc tế.
An ninh văn hóa quốc gia trong giáo dục
Giáo dục không chỉ là lĩnh vực đào tạo nguồn nhân lực mà còn là không gian hình thành hệ giá trị, bản lĩnh chính trị và bản sắc văn hóa của mỗi công dân. Vì vậy, quản lý nhà nước về giáo dục giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm, niềm tự hào dân tộc và tinh thần cống hiến cho thế hệ trẻ. Thông qua chương trình giáo dục, hoạt động trải nghiệm và giáo dục đạo đức, nhà trường góp phần xây dựng những công dân có bản lĩnh, đủ năng lực nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng và củng cố sức mạnh nội sinh của quốc gia.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, an ninh văn hóa trong giáo dục đang đối mặt với nhiều thách thức mới. Sự lan truyền của thông tin xấu độc, các sản phẩm văn hóa phản cảm, lối sống thực dụng và những biểu hiện lệch chuẩn trên không gian mạng có thể tác động trực tiếp đến nhận thức, lối sống và hệ giá trị của học sinh, sinh viên. Điều đó đòi hỏi Nhà nước phải hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường giáo dục kỹ năng số, năng lực chọn lọc thông tin và tư duy phản biện, đồng thời xây dựng môi trường học tập an toàn, lành mạnh, góp phần bảo vệ thế hệ trẻ trước những nguy cơ xâm hại về văn hóa và tư tưởng.
Đổi mới giáo dục phải đi đôi với giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Hội nhập quốc tế không đồng nghĩa với hòa tan bản sắc, mà là tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại trên nền tảng những giá trị truyền thống của dân tộc. Trong quá trình đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng, bảo đảm sự hài hòa giữa đổi mới và kế thừa, giữa chuẩn mực quốc tế và bản sắc văn hóa Việt Nam, để giáo dục vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của thời đại, vừa gìn giữ cốt cách và bản lĩnh của con người Việt Nam.
Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không chỉ là đào tạo người lao động có trình độ chuyên môn mà còn là hình thành những công dân có đạo đức, trách nhiệm, ý thức thượng tôn pháp luật và khát vọng cống hiến. Vì vậy, quản lý nhà nước về giáo dục cần hướng tới phát triển toàn diện con người, kết hợp hài hòa giữa tri thức, kỹ năng, phẩm chất và văn hóa ứng xử. Khi mỗi công dân được trang bị nền tảng giá trị vững chắc và ý thức trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và Tổ quốc, an ninh văn hóa quốc gia sẽ được củng cố từ gốc rễ, tạo nên sức mạnh mềm và năng lực tự cường của đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Từ chiến lược đến hành động
Để chiến lược phát triển giáo dục đi vào thực tiễn, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, cùng bộ máy quản lý tinh gọn, hiện đại và trách nhiệm sẽ tạo nền tảng để các chủ trương, chính sách được triển khai thống nhất, bảo đảm chất lượng giáo dục trên phạm vi cả nước. Đồng thời, quản lý nhà nước phải chuyển mạnh từ tư duy hành chính sang tư duy kiến tạo, lấy chất lượng, hiệu quả và sự phát triển toàn diện của người học làm trung tâm.
Bên cạnh đó, phát triển giáo dục không thể chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị, gia đình, nhà trường, doanh nghiệp và toàn xã hội. Khi các chủ thể cùng chia sẻ trách nhiệm trong việc giáo dục tri thức, đạo đức, kỹ năng và khát vọng cống hiến cho thế hệ trẻ, sẽ tạo nên nền tảng vững chắc để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và củng cố sức mạnh nội sinh của quốc gia.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và cạnh tranh toàn cầu ngày càng sâu rộng, quản lý nhà nước về giáo dục càng phải đóng vai trò dẫn dắt, tạo lập môi trường học tập mở, sáng tạo và học tập suốt đời; đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo, phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển đất nước nhanh, bền vững.
Quản lý nhà nước về giáo dục, xét đến cùng, là quản lý sự phát triển của con người và kiến tạo tương lai của quốc gia. Khi chiến lược phát triển con người được triển khai đồng bộ, gắn kết chặt chẽ với yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội và nhiệm vụ bảo vệ an ninh văn hóa quốc gia, giáo dục sẽ không chỉ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn bồi đắp bản lĩnh, trí tuệ, khát vọng cống hiến và bản sắc văn hóa Việt Nam. Đó chính là nền tảng để xây dựng một quốc gia hùng cường, tự cường và phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.
Thế Nguyễn – Minh Văn