Khẩu súng bằng đồng có nguồn gốc Hà Lan, được chế tạo vào thế kỷ XVII và phát hiện tại bờ kè Xuân Thiều (Đà Nẵng) năm 2019, được xác định là súng pháo lệnh phục vụ công tác chỉ huy, không phải vũ khí trực tiếp sát thương hay làm suy giảm sức chiến đấu của đối phương. Đây là khẩu súng bằng đồng đầu tiên và duy nhất được phát hiện tại Đà Nẵng cho đến nay, trong số những khẩu súng được cho là từng tham chiến giai đoạn 1858–1860. Các khẩu súng còn lại đều được đúc bằng gang hoặc chế tạo từ sắt.
Bộ sưu tập súng thần công của Bảo tàng Đà Nẵng thu hút sự quan tâm của giới chuyên gia và công chúng. Nhiều người mong chờ các hiện vật được giới thiệu trong chuyên đề trưng bày “Chiến trường Đà Nẵng ngày đầu đánh Pháp năm 1858”. Đáng chú ý, khẩu súng thần công bằng đồng độc đáo, sau thời gian được bảo quản trong kho, đã được đưa ra trưng bày cùng sa bàn tái hiện chiến trận Đà Nẵng giai đoạn 1858–1860.
“Khẩu súng bằng đồng phát hiện tại Đà Nẵng năm 2019 có điểm khác biệt so với những khẩu súng thần công bằng đồng đang được trưng bày tại các bảo tàng ở những tỉnh, thành khác. Đây là súng chiến, không phải súng kiểng”, ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, từng chia sẻ vào tháng 5/2019.
Súng Hà Lan tham chiến trong các trận đánh 1858-1860
Theo hồ sơ hiện vật của Bảo tàng Đà Nẵng và ghi nhận ban đầu của các chuyên gia, khẩu súng đồng vẫn giữ được hình dáng nguyên bản, dù bề mặt đã hoen gỉ. Súng dài 1,74 m; đường kính trong của nòng 6,2 cm, đường kính ngoài 14,6 cm; đường kính phần đáy giáp khối hậu 20,8 cm.
Trong khi đó, một khẩu thần công thực chiến thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Đà Nẵng (ký hiệu BTĐN: 2517/KL.484a) có chiều dài 3 m; đường kính trong của nòng 17 cm, đường kính ngoài 37 cm và đường kính phần đáy giáp khối hậu 53 cm. Từ sự khác biệt về kích thước và cấu tạo, các chuyên gia bước đầu nhận định khẩu súng đồng có thể được sử dụng làm pháo lệnh phục vụ công tác chỉ huy.
Khẩu súng có dạng hình trụ tròn, miệng loe, thân nổi các đường gờ, hai bên có tai và trục quay. Mặt ngoài trục quay bên trái khắc hai chữ Hán “Đắc thập”; trục quay bên phải khắc sáu chữ, chia thành hai hàng dọc: “Hậu đơn bộ nữu nhị trục”, được diễn giải là sau mỗi lượt bắn phải điều chỉnh hai trục quay.
Thân súng còn được trang trí nhiều hoa văn cách điệu, nổi bật là hình hai con phượng hoàng quay đầu vào nhau, ở giữa có hoa thị bốn cánh. Hai bên là những dải hoa văn lá liên hoàn, kết hợp họa tiết hoa hồng sáu cánh, hoa tulip và quả lựu.
Qua nghiên cứu chuyên sâu, ThS. Nguyễn Quang Trung Tiến, nguyên Trưởng khoa, Trưởng bộ môn Lịch sử Việt Nam, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, nhận định khẩu súng đồng mang số kiểm kê 3621/KL.753 đã trải qua nhiều đời chủ sở hữu, nhiều trận chiến và mang trên mình không ít dấu tích hư hại.
Theo ông Tiến, nhìn từ miệng súng vào trong có thể nhận thấy nhiều vết vỡ từng được hàn vá, trong đó vết hàn lớn nhất nằm ở mặt trên, đoạn giữa nòng súng. Đáng chú ý, tại vị trí hàn nối ở đoạn đáy bầu súng, người xưa còn khoan thêm những khe thoát khí hình chữ nhật hẹp nhằm hạn chế nguy cơ nứt vỡ khi sử dụng.
Dù mang nhiều dấu tích hư hại, khẩu súng thần công bằng đồng vẫn được triều Nguyễn huy động vào cuộc chiến bảo vệ độc lập dân tộc và không rơi vào tay quân xâm lược như nhiều khẩu súng đồng khác. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Trung Tiến, sự tồn tại của hiện vật đến ngày nay có thể xem là biểu tượng cho tinh thần kiên cường, bất khuất của người Việt Nam trước ngoại xâm. Khẩu súng cũng là một di sản độc đáo, có giá trị trong hệ thống di vật gắn với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tại mặt trận Đà Nẵng giữa thế kỷ XIX.
Phân tích về cấu tạo, nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Trung Tiến cho biết hai quai súng được đúc liền với thân, bố trí đối xứng và hơi ngả sang hai bên. Thoạt nhìn, các quai có hình vảy rồng nhưng thực chất là hình cá cách điệu, với phần đầu và đuôi gắn vào thân súng. Chi tiết này tương đồng với quai của khẩu thần công Hà Lan đúc vào thế kỷ XVII, từng thuộc sở hữu triều Nguyễn, hiện trưng bày tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
Về hai chữ Hán “Đắc thập” (得十) khắc trên súng, ông Tiến giải thích cụm từ này có nghĩa là “được 10”, nhiều khả năng được khắc vào năm Minh Mạng thứ 11 (1830). Đây là thời điểm triều đình bắt đầu quy định chính thức lượng thuốc súng sử dụng: loại súng đồng có đường kính nòng 1 tấc 4 phân (khoảng 60 mm) được nạp 10 lạng thuốc súng mỗi lần bắn, theo đơn vị đo lường đương thời (1 cân bằng 16 lạng).
Từ việc đối chiếu kiểu dáng, cấu tạo, kỹ thuật đúc hoa văn nổi, các họa tiết trang trí, quai súng và cách bố trí lỗ thoát khí, ông Tiến nhận định khẩu thần công mang nhiều đặc trưng của súng đồng cổ Hà Lan. Những chữ Hán được khắc thủ công, đơn giản trên hai trục quay, chủ yếu nhằm hướng dẫn pháo thủ thao tác sau mỗi lượt bắn, cũng là dấu hiệu cho thấy khẩu súng từng được sử dụng tại Việt Nam.
Theo ông, có đủ cơ sở để xác định khẩu thần công bằng đồng này có nguồn gốc Hà Lan, sau đó thuộc sở hữu của triều Nguyễn. Hiện vật có nhiều nét tương đồng với ba khẩu thần công Hà Lan được đúc vào các năm 1640, 1661 và 1677–1678, hiện trưng bày tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
Dù không trực tiếp mua bán súng thần công với Hà Lan, các chúa Nguyễn vẫn sở hữu một số khẩu súng có nguồn gốc từ nước này, thu được từ tàu Kemphaan mắc cạn gần quần đảo Hoàng Sa năm 1633 và tàu Der Gooes bị đắm ngoài khơi Đàng Trong năm 1661.
Ngoài ra, nhiều khẩu thần công Hà Lan được chúa Trịnh ở Đàng Ngoài mua hoặc tiếp nhận dưới hình thức biếu tặng trong các năm 1649, 1651, 1652–1654, 1655, 1657, 1662 và 1674. Một phần trong số này về sau thuộc sở hữu của triều Nguyễn, sau những biến động chính trị, quân sự cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX.
Súng thần công Thành Điện Hải: Hành trình phát triển kỹ thuật đúc pháo Việt Nam
Lý giải vì sao hiếm khi phát hiện súng thần công bằng đồng tại Đà Nẵng, dù nơi đây từng là chiến trường chính trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha giai đoạn 1858–1860, ThS. Nguyễn Quang Trung Tiến cho biết, dưới thời Nguyễn, số lượng súng đồng được trang bị tại Đà Nẵng khá phong phú. Tuy nhiên, tại những vị trí bị đánh chiếm, liên quân Pháp – Tây Ban Nha đã tịch thu toàn bộ súng đồng, đưa xuống tàu chở về Pháp. Đối với súng bằng gang và sắt, quân xâm lược đóng đinh vào nòng, phá gãy trục quay nhằm vô hiệu hóa, ngăn việc tái sử dụng. Đây là nguyên nhân chính khiến súng thần công bằng đồng trở nên đặc biệt hiếm gặp tại Đà Nẵng ngày nay.
Ngược dòng lịch sử, từ thời các chúa Nguyễn, nghề đúc súng thần công bằng đồng ở Đàng Trong đã phát triển. Hiện Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế trưng bày bốn khẩu thần công bằng đồng được trục vớt tại cửa biển Thuận An năm 2007. Theo ghi nhận của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, đây là những hiện vật có giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử. Các ký tự chữ Hán, chữ nước ngoài cùng hệ thống hoa văn mang phong cách phương Tây trên thân súng cung cấp tư liệu quan trọng về kỹ thuật đúc đồng ở Đàng Trong, tiêu biểu là khu vực Phường Đúc (Huế). Đáng chú ý, những dải hoa văn chạy quanh thân súng được chế tác tinh xảo, thể hiện trình độ kỹ thuật và mỹ thuật của người thợ đúc đương thời.
Về phương diện quân sự, các hiện vật phản ánh vai trò phòng thủ quan trọng của cửa biển Thuận An qua nhiều thế kỷ. Trên báo Huế Ngày nay Online, tác giả Ngọc Kiêm nhận định bốn khẩu thần công, được chia thành hai cặp, không chỉ có giá trị quân sự mà còn mang ý nghĩa về kinh tế, chính trị, văn hóa, nghệ thuật và kỹ thuật. Đặc biệt, phương pháp chế tác gợi mở mối liên hệ với công nghệ đúc súng của người Bồ Đào Nha trong thế kỷ XVII.
Theo tác giả Ngọc Kiêm, tên Jean de la Croix (João da Cruz) khắc trên các khẩu thần công là dấu tích liên quan đến một người Bồ Đào Nha từng tham gia tổ chức xưởng đúc vũ khí, đạn dược phục vụ nhu cầu phòng thủ của chúa Nguyễn trước các cuộc tấn công từ Đàng Ngoài. Niên đại 1660 khắc trên súng cũng phù hợp với giai đoạn chiến tranh Trịnh – Nguyễn. Tác giả cho rằng João da Cruz có vai trò trực tiếp trong việc chế tạo những khẩu thần công này tại khu vực Phường Đúc (Huế) ngày nay.
Các tư liệu lịch sử khác cũng cho thấy chính quyền chúa Nguyễn đặc biệt coi trọng việc chế tạo súng thần công. Xưởng đúc súng tại Huế được cho là hình thành từ năm 1615, sau đó được tổ chức lại vào giữa thế kỷ XVII với sự tham gia điều hành của João da Cruz, người có nguồn gốc Bồ Đào Nha. Đến giữa thế kỷ XIX, súng thần công tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ. Các ghi chép đương thời còn đề cập đến sự hiện diện của những cơ sở đúc súng và đóng tàu quy mô lớn tại kinh đô Huế. Dưới triều Tự Đức (1847–1883), pháo binh vẫn là một trong những lực lượng hỏa lực chủ chốt của quân đội nhà Nguyễn.
Bước sang thời Nguyễn, kỹ thuật đúc súng thần công bằng đồng tiếp tục phát triển, thể hiện qua nhiều hiện vật còn lưu giữ, tiêu biểu là Cửu vị thần công, bộ hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Theo các bộ sử triều Nguyễn như Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, cùng tư liệu khảo cổ và hồ sơ hiện vật của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, dưới hai triều Gia Long và Minh Mạng đã đúc tổng cộng 2.468 khẩu thần công. Riêng thời Minh Mạng có 1.028 khẩu, trong đó 269 khẩu bằng đồng, bao gồm ba khẩu mang danh hiệu “Bảo quốc an dân Đại tướng quân”.
Những con số này cho thấy quy mô sản xuất vũ khí dưới triều Nguyễn, đồng thời phản ánh sự phát triển của kỹ thuật luyện kim, năng lực tổ chức sản xuất và tư duy quân sự Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XIX.
Năm 2003, trong lúc khai thác hải sản, ngư dân hai huyện Cẩm Xuyên và Thạch Hà (Hà Tĩnh) đã trục vớt ba khẩu thần công từ một con tàu cổ bị đắm. Các khẩu súng được đúc dưới triều Minh Mạng, năm 1821, mang tên “Bảo quốc An dân Đại tướng quân”. Không chỉ mang ý nghĩa chúc mừng nhà vua lên ngôi, bộ thần công còn biểu trưng cho uy quyền vương triều, khát vọng bảo vệ đất nước, giữ gìn thái bình và cuộc sống yên ổn cho muôn dân.
Hiện ba khẩu thần công bằng đồng được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh. Đây là những hiện vật tiêu biểu cho trình độ đúc đồng, kỹ thuật khảm bạc và nghệ thuật trang trí cung đình đầu thế kỷ XIX. Hệ thống hoa văn tinh xảo, kết hợp kỹ thuật chế tác công phu, tạo nên giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự và mỹ thuật.
Theo đánh giá được dẫn lại từ giới chuyên môn, bộ ba thần công thuộc nhóm hiện vật súng đồng có giá trị nổi bật của thời Nguyễn. Đặc biệt, sự kết hợp giữa kích thước lớn, hoa văn trang trí cầu kỳ và kỹ thuật khảm bạc khiến những khẩu súng này trở nên hiếm gặp trong các bộ sưu tập thần công tại Việt Nam.
Nhìn lại lịch sử chế tạo hỏa khí Việt Nam, một vấn đề đáng chú ý là sự kế thừa và phát triển kỹ thuật chế tạo súng thần công từ thời Hồ đến thời Nguyễn, hai giai đoạn cách nhau hàng trăm năm.
Từ “Thần cơ pháo” của Hồ Nguyên Trừng đến Súng thần công Thành Điện Hải
Hồ Nguyên Trừng được sử sách ghi nhận là nhân vật có đóng góp quan trọng trong việc phát triển kỹ thuật chế tạo hỏa khí của Đại Việt, đặc biệt là súng “Thần cơ”. Tuy nhiên, do khoảng cách lịch sử và những biến động chính trị, chưa có đủ cơ sở để khẳng định sự truyền nối trực tiếp về kỹ thuật đúc súng giữa hai triều đại.
Tháng 6/1407, sau khi nhà Hồ thất bại, Hồ Nguyên Trừng cùng cha là Hồ Quý Ly, em là Hồ Hán Thương và nhiều thành viên hoàng tộc bị quân Minh bắt đưa về Trung Quốc. Từ đó, ông không còn điều kiện trực tiếp truyền dạy kỹ thuật chế tạo hỏa khí tại quê nhà.
Theo sử liệu, Hồ Nguyên Trừng về sau tham gia chế tạo súng cho triều Minh và có ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển của lực lượng hỏa khí nước này. Trong Vân đài loại ngữ, nhà bác học Lê Quý Đôn ghi lại việc quân Minh khi làm lễ tế súng đều tế Hồ Nguyên Trừng, thể hiện sự ghi nhận đối với tài năng chế tạo hỏa khí của ông.
Dù cách biệt về thời gian và điều kiện kỹ thuật, điểm tương đồng giữa thời Hồ và thời Nguyễn là sự coi trọng vai trò của hỏa khí trong tổ chức quân đội và bảo vệ đất nước.
Trước đó, từ cuối thời Trần, quân đội Đại Việt đã biết sử dụng, cải tiến những loại vũ khí có thuốc nổ, từng bước phát triển các dạng hỏa khí sơ khai. Trong trận thủy chiến trên sông Hải Triều năm Canh Ngọ (1390), quân Trần dưới sự chỉ huy của Trần Khát Chân đã sử dụng hỏa khí tấn công chiến thuyền Chiêm Thành, khiến Chế Bồng Nga tử trận.
Những dấu mốc này cho thấy người Việt sớm nhận thức được vai trò của hỏa khí trong chiến tranh, từng bước nghiên cứu, chế tạo và sử dụng các loại vũ khí nhằm nâng cao năng lực chiến đấu, bảo vệ chủ quyền đất nước.(4).
Các khẩu thần công trang bị cho Thành Điện Hải, An Hải và nhiều vị trí phòng thủ cửa biển Đà Nẵng chủ yếu được chế tạo tại các pháo xưởng của triều Nguyễn ở Huế. Một số được triều đình giao cho những cơ sở đúc lớn tại Nghệ An và các địa phương khác thực hiện.
Trong nửa đầu thế kỷ XIX, kỹ thuật chế tạo thần công của triều Nguyễn có bước phát triển đáng kể nhờ tiếp thu công nghệ đúc súng phương Tây, kết hợp kỹ thuật truyền thống. Tiêu biểu là 22 khẩu thần công bằng gang thuộc loại “Hồng y” được trang bị cho Thành Điện Hải.
Đây là loại pháo nòng trơn, nạp đạn từ miệng nòng (nạp tiền), được chế tạo bằng phương pháp đúc nguyên khối hoặc đúc theo khuôn, sau đó gia công nòng súng. So với các loại hỏa khí sơ khai ở những thế kỷ trước, thần công thời Nguyễn có sự phát triển về kích thước, tầm bắn và sức công phá. Tuy nhiên, khi đối đầu với liên quân Pháp – Tây Ban Nha giữa thế kỷ XIX, pháo binh triều Nguyễn đã bộc lộ những hạn chế về công nghệ và hiệu quả tác chiến trước hệ thống hỏa lực hiện đại hơn của đối phương.
Trong khuôn khổ dự án tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải giai đoạn 2, Bảo tàng Đà Nẵng có kế hoạch đưa hai khẩu thần công hiện đặt tại Thư viện Khoa học Tổng hợp về trưng bày tại di tích. Đồng thời, bộ sưu tập 17 khẩu thần công của bảo tàng dự kiến được sắp xếp, giới thiệu theo hướng chuyên sâu, tái hiện hệ thống bố phòng và vai trò của pháo binh trong cuộc chiến bảo vệ Đà Nẵng giai đoạn 1858–1860.
Việc trưng bày tập trung các hiện vật trong không gian Thành Điện Hải không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn giúp công chúng hình dung rõ hơn cách bố trí hỏa lực, tổ chức phòng thủ và tinh thần chiến đấu của quân dân triều Nguyễn trước liên quân Pháp – Tây Ban Nha.
Theo ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, việc đưa các khẩu thần công về trưng bày tại chính di tích sẽ giúp công chúng hiểu rõ hơn hệ thống vũ khí từng được sử dụng để bảo vệ thành. Trong không gian lịch sử của Thành Điện Hải, những hiện vật nguyên bản sẽ góp phần tái hiện cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha, đồng thời làm phong phú trải nghiệm tìm hiểu lịch sử Đà Nẵng của người dân và du khách.
Có ý kiến cho rằng bộ sưu tập súng thần công là yếu tố cốt lõi để Thành Điện Hải được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Tuy nhiên, cách nhìn này chưa toàn diện, bởi giá trị của di tích không chỉ nằm ở những hiện vật quân sự mà còn gắn với bối cảnh lịch sử, nghệ thuật tổ chức phòng thủ và vai trò của quân dân Đà Nẵng trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha giai đoạn 1858–1860.
Dù còn hạn chế về kỹ thuật và hỏa lực so với vũ khí của đối phương, những khẩu thần công triều Nguyễn vẫn phát huy vai trò trong hệ thống phòng thủ dưới sự chỉ huy của Tổng thống quân thứ Nguyễn Tri Phương. Kết hợp với nghệ thuật bố trí trận địa, các lực lượng phòng thủ đã góp phần ngăn chặn ý đồ tiến công từ đường biển, đường sông, đánh chiếm Thành Điện Hải và mở đường tiến ra kinh đô Huế của liên quân Pháp – Tây Ban Nha.
Hệ thống pháo binh được bố trí tại nhiều vị trí trọng yếu hai bên bờ sông Hàn, khu vực cửa vịnh Đà Nẵng và phòng tuyến Điện Hải – Hóa Khuê, kết hợp với các trận địa cơ động, phục kích. Cùng với chiến thuật xây dựng phòng tuyến, vây hãm, tiêu hao sinh lực và cắt đứt nguồn tiếp tế của đối phương, quân Nguyễn đã từng bước làm thất bại kế hoạch “đánh nhanh, thắng nhanh” của liên quân. Không đạt được mục tiêu tại Đà Nẵng, quân Pháp chuyển hướng tiến công vào Gia Định.
Giá trị của Thành Điện Hải còn thể hiện ở sự tồn tại của một công trình kiến trúc quân sự theo kiểu Vauban, mang dấu ấn đặc trưng của hệ thống thành lũy phòng thủ triều Nguyễn. Trải qua những biến động lịch sử, di tích vẫn lưu giữ nhiều yếu tố kiến trúc và dấu tích gắn với cuộc kháng chiến chống ngoại xâm giữa thế kỷ XIX.
Vì vậy, giá trị nổi bật của Thành Điện Hải cần được nhìn nhận tổng thể, từ kiến trúc quân sự, hệ thống vũ khí, nghệ thuật tổ chức phòng thủ đến những sự kiện lịch sử và tinh thần chiến đấu của quân dân Đà Nẵng. Bộ sưu tập súng thần công là một phần quan trọng trong hệ thống di sản ấy, góp phần làm rõ giá trị lịch sử, quân sự và văn hóa của Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải.
Tham luận “Bảo tồn và phát huy giá trị các di tích liên quan đến cuộc chiến chống xâm lược giai đoạn 1858–1860 ở Đà Nẵng” của nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh, Hội Di sản Văn hóa thành phố Đà Nẵng, nhấn mạnh: “Tháng 3/1860, quân Pháp phải rút quân khỏi Đà Nẵng sau khi đốt phá các thành, đồn dọc sông Hàn và bán đảo Sơn Trà… Đến nay, các công trình phòng thủ Đà Nẵng trong cuộc chiến tranh Mậu Ngọ (1858–1860) chỉ còn lại Thành Điện Hải và Hải Vân Quan; các địa điểm khác đã bị san phẳng, không còn dấu vết.
Kiến trúc Thành Điện Hải theo kiểu thành Vauban của Pháp (kiến trúc sư Sébastien Le Prestre de Vauban, 1633–1707, đã thiết kế loại hình công trình phòng thủ phức tạp, có khả năng phòng ngự cao). Thành có hình tứ giác, chu vi 139 trượng, tường xây bằng gạch, cao 11 trượng 2 thước; chung quanh thành là hào sâu 7 thước. Thành có hai cửa: cửa chính phía đông và cửa phụ phía nam; bốn góc thành nhô ra bên ngoài, tạo thành bốn pháo đài. Đây là một công trình phòng thủ kiên cố để bảo vệ vùng cửa sông Hàn. Các vua triều Nguyễn đã cho xây dựng nhiều thành theo kiểu Vauban, kết hợp với kiến trúc phương Đông, tạo nên nét riêng cho thành cổ triều Nguyễn.
Thành Điện Hải hiện nay có lịch sử tròn 200 năm xây dựng (1823–2023) và chẵn 165 năm (1858–2023), là ‘nhân chứng’ cho một thời kỳ lịch sử bi hùng của dân tộc, là nơi lưu giữ ký ức thời kháng chiến không chỉ cho Đà Nẵng mà còn cho cả nước; gắn liền với tinh thần quả cảm cùng biết bao máu xương của các bậc tiền nhân trong sự nghiệp chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc”.
Thành Điện Hải là một trong những vị trí phòng thủ trọng yếu, trực tiếp hứng chịu các đợt tiến công của liên quân Pháp – Tây Ban Nha ngay từ ngày đầu nổ súng xâm lược Đà Nẵng (1/9/1858). Từ chiến trường ác liệt này, quân dân triều Nguyễn đã kiên cường chiến đấu, góp phần đẩy lùi các cuộc tiến công, làm thất bại chiến lược “đánh nhanh, thắng nhanh” của liên quân tại mặt trận Đà Nẵng.
Giá trị đặc biệt của Thành Điện Hải không chỉ nằm ở kiến trúc phòng thủ độc đáo hay những khẩu súng thần công còn lưu giữ, mà còn ở chiều sâu lịch sử, nghệ thuật tổ chức phòng thủ và tinh thần kiên cường, bất khuất của quân dân Việt Nam trong buổi đầu chống thực dân phương Tây xâm lược. Chính sự hội tụ giữa những giá trị vật thể và giá trị lịch sử, tinh thần ấy đã làm nên tầm vóc của Thành Điện Hải, một chứng tích tiêu biểu cho ý chí bảo vệ độc lập, chủ quyền dân tộc. Những giá trị nổi bật đó là cơ sở để Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Thành Điện Hải là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Trần Ngọc
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Quang Trung Tiến – Khảo về súng Thần công bằng đồng thời Nguyễn ở Đà Nẵng vừa được phát hiện (bài công bố đầy đủ trên Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, ngày 29/07/2019) .
2. Tháng 10 năm 1858, Cụ Nguyễn Tri Phương (lúc ấy đang là Kinh lược sứ Nam Kỳ) được triều đình điểu động cấp tốc ra thay vai trò Tổng thống quân thứ Quảng Nam của Cụ Lý. Trong một trận chiến tại vùng Hòa Khuê (sau này là Cẩm Lệ), Cụ Lê Đình Lý bị trúng đạn trọng thương, sau đó qua đời. Tổng thống quân thứ là một chức vụ trong quan chế thời Nguyễn: Người đứng đầu, chỉ huy toàn diện. Quân thứ là địa bàn/khu vực, vùng, mặt trận chiến sự (Quân thứ Quảng Nam, Quân thứ Gia Định, …).
3. Giặc Minh còn bắt hàng ngàn người dân Đại Việt là quan lại, các bậc túc nho, người có học vấn cao (Sĩ tử, con em dòng dõi quý tộc được học hành, …); Nhân tài (thợ thủ công khéo tay, thầy thuốc). Những thợ thạo nghề chế tạo hỏa khí và trai tráng khỏe mạnh … cũng bị bắt, giải về phục vụ cho Minh Triều. Trong số đó, đặc biệt có Vị thái giám tài năng-tài hoa Nguyễn An, tương đương Kiến trúc sư – Tổng Công trình sư như bây giờ.
4. Thường xuyên bị các thế lực phong kiến phương Bắc xâm lược, giành quyền đô hộ, Ông cha ta để bảo vệ chủ quyền bờ cõi, đã nghĩ ra nhiều cách trang bị vũ khí. Thời nhà Trần (thế kỷ XIII), khi chưa có thần công bằng kim loại, trong cuộc đối đầu với giặc Nguyên – Mông, quân đội dùng cung nỏ, lao nhọn, giáo, mác, kiếm, thương… Tuy nhiên, Ông cha ta cũng đã sớm nghĩ đến hỏa lực có thể làm phân rã đội hình địch, trấn áp (chứ chưa có sức sát thương cao), làm chậm đà tiến quân, thậm chí có thể tiêu diệt bớt sức mạnh của địch (phá hoại phương tiện, đốt chiến thuyền, đốt chiến xa, …). “Tên lửa” được sử dụng phổ biến.
Mỗi mũi tên được phủ thuốc cháy, hay đính kèm (cột) một phao thuốc (diêm tiêu, chất dễ cháy, lưu huỳnh, bột than củi) vào đầu mũi tên, đốt cháy trước khi bắn; dùng ống tre già nhồi thuốc nổ, mảnh vụn kim khí (lựu đạn sơ khai nhất), sử dụng ống phóng lửa (ống tre già nhồi thuốc nổ gây cháy), hỏa cầu (được phóng đi bằng súng bắn đá), đặc biệt là bè lửa …Trận thủy chiến Vân Đồn (năm 1288, cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông lần III), tướng Trần Khánh Dư đã sử dụng hỏa khí-hỏa lực đơn giản, sơ khai như vừa nêu, nhưng kết hợp tầm nhìn tinh tường về địa hình (eo, hốc, đảo đá, góc khuất, …) khéo léo bố trí mai phục.
Đợi đoàn thuyền lương nặng nề, khó xoay xở của giặc tiến vào trận địa, lập tức tấn công đồng loạt bằng cách đánh lăn xả, áp sát đầy quả cảm. Hỏa khí-hỏa lực của quân đội nhà Trần, tuy đơn sơ, nhưng khi gặp thuyền chở lương đóng bằng gỗ, liền phát huy tác dụng. Đại thắng Vân Đồn, triệt tiêu lương thực, quân trang thiết yếu, kế hoạch 2 gọng kìm thủy – bộ của Thoát Hoan bị phá sản. Giới quân sự gọi đây là đòn “tử huyệt” vào dạ dày của lực lượng xâm lược phương Bắc.
Gần đây có nghiên cứu cho rằng: Vua Quang Trung từng sở hữu vũ khí có chứa vật liệu cháy đặc biệt, (nghiên cứu cho rằng đó là Phốt pho (Phosphorus), có thể là “vũ khí bí mật” đã giúp đoàn quân Tây Sơn chiến thắng thần tốc quân Thanh năm 1789. Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh (đang làm việc tại Tập đoàn NPO ALMAZ- Nga), hỏa cầu và hỏa hổ dưới thời Hoàng đế Quang Trung trở thành vũ khí tạo lửa dữ dội, như “Lửa từ Rồng phun ra”, gây bỏng nặng, gây hiệu ứng “hút cạn” mọi nguồn oxy, khiến đối phương chết ngạt, thấp nhất là không còn sức chiến đấu. Nghiên cứu này (mong muốn) góp phần giải thích kỳ tích: Làm sao đánh tan 29 vạn quân Thanh chỉ trong vòng 5 ngày. Văn học sử nhìn nhận một phần điều này qua ghi chép: Áo bào (anh hùng Nguyễn Huệ, khi tiến vào Thăng Long) còn nguyên mùi thuốc súng (Hoàng Lê nhất thống chí/Ngô Gia Văn phái).
Bài viết cùng chuyên mục
Kỳ I: Thành Điện Hải, Phòng tuyến Liên Trì-Hóa Khuê và Hỏa lực Thần công 1858-1860
Chùa Linh Quang – tự hào ngôi cổ tự lâu đời làng Vọng
Từ Hải Vân quan đến Hoành Sơn quan: một kỳ vọng về sự chung tay giữ gìn di sản
Côn Đảo – Bản hùng ca giữa biển trời Đông Nam Tổ quốc
Giồng Bốm trong mạch nguồn Nam Bộ kháng chiến
Lộ Vòng Cung Cần Thơ: Từ “vành đai lửa” đến biểu tượng của thế trận lòng dân