Kỳ 6: Gia đình, nhà trường và xã hội - ai chịu trách nhiệm về sự hình thành nhân cách thế hệ trẻ? - ASEAN News

ĐNA -

Giáo dục nhân cách là quá trình lâu dài, bắt đầu từ gia đình, được củng cố trong nhà trường và tiếp tục bồi đắp trong môi trường xã hội. Nếu tri thức có thể truyền đạt, kỹ năng có thể rèn luyện thì đạo đức, lối sống, ý thức trách nhiệm và lòng tự trọng phải được vun đắp thường xuyên, nhất quán. Trong bối cảnh đất nước phát triển, yêu cầu xây dựng con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm càng trở nên cấp thiết. Vậy ai chịu trách nhiệm giáo dục nhân cách và làm thế nào để gia đình, nhà trường, xã hội thực sự gắn kết, tạo thành một chỉnh thể thống nhất?

Gia đình – cội nguồn của giáo dục đạo đức và nhân cách
Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên, có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành nhân cách của mỗi con người. Ngay từ những năm tháng đầu đời, trẻ em đã tiếp nhận cách ứng xử, thái độ đối với người khác, nhận thức về đúng – sai và các giá trị đạo đức thông qua sinh hoạt hằng ngày. Lời dạy của ông bà, cha mẹ, cách ứng xử giữa những người thân, tinh thần trách nhiệm trong công việc và thái độ tôn trọng các chuẩn mực truyền thống đều góp phần tạo dựng nền tảng nhân cách. Bởi vậy, giáo dục trong gia đình không chỉ dừng lại ở lời dạy bảo mà trước hết phải được thể hiện qua hành động và sự nêu gương của người lớn.

Trong truyền thống văn hóa Việt Nam, gia đình luôn giữ vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng đạo đức, tình yêu thương, lòng hiếu thảo và ý thức cộng đồng. Những giá trị tốt đẹp như kính trên nhường dưới, biết ơn tổ tiên, tôn trọng người lao động, sống có nghĩa tình được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó không phải là những khuôn mẫu lạc hậu cần loại bỏ mà chính là nền tảng văn hóa có ý nghĩa bền vững đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách con người. Vì vậy, giáo dục hiện đại cần kế thừa, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp, đồng thời bồi dưỡng cho thế hệ trẻ tư duy độc lập, khả năng thích ứng và tinh thần trách nhiệm đối với xã hội.

Tuy nhiên, giáo dục gia đình hiện đang đối mặt với không ít thách thức. Nhịp sống hiện đại, áp lực kinh tế, những thay đổi trong quan hệ giữa các thế hệ cùng tác động của môi trường số khiến thời gian dành cho việc chăm sóc, giáo dục con cái có xu hướng thu hẹp. Một số gia đình quá chú trọng thành tích học tập và điều kiện vật chất mà chưa quan tâm đúng mức đến việc rèn luyện đạo đức, kỹ năng sống và khả năng tự kiểm soát của trẻ. Không ít trường hợp cha mẹ yêu thương con nhưng thiếu phương pháp giáo dục phù hợp, dẫn đến tình trạng nuông chiều hoặc áp đặt, làm hạn chế khả năng tự lập và phát triển nhân cách. Thực tế đó đặt ra yêu cầu mỗi gia đình phải nhận thức đầy đủ, sâu sắc hơn về vai trò và trách nhiệm của mình trong giáo dục thế hệ trẻ.

Để xây dựng nhân cách cho thế hệ trẻ, trước hết mỗi gia đình phải thực sự trở thành môi trường sống có kỷ cương, tình yêu thương và tinh thần nêu gương. Cha mẹ không thể yêu cầu con trung thực khi bản thân thiếu trung thực; cũng không thể đòi hỏi con tôn trọng người khác nếu chính mình thường xuyên có những hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực. Việc giáo dục phải được thực hiện bằng sự kiên trì, đối thoại và hướng dẫn phù hợp, tránh cả hai khuynh hướng cực đoan: buông lỏng hoặc áp đặt. Đồng thời, gia đình cần chủ động phối hợp với nhà trường, thường xuyên theo dõi sự phát triển của con em, kịp thời nhận diện và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong quá trình trưởng thành. Chính từ nền tảng giáo dục gia đình, những phẩm chất đạo đức, ý thức trách nhiệm và lối sống lành mạnh được hình thành, tạo tiền đề để mỗi người trưởng thành trở thành công dân có ích cho xã hội.

Nhà trường – trách nhiệm dạy chữ, dạy người và giữ gìn kỷ cương
Nhà trường là thiết chế giáo dục có tổ chức, giữ vai trò quan trọng trong việc truyền thụ tri thức, phát triển năng lực và hình thành nhân cách học sinh. Chất lượng giáo dục không thể chỉ được đánh giá qua điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp hay thành tích thi cử, mà còn phải thể hiện ở khả năng hình thành những con người biết tôn trọng sự thật, sống có trách nhiệm, có ý thức kỷ luật và biết hài hòa giữa lợi ích chính đáng của cá nhân với lợi ích cộng đồng. Vì vậy, dạy chữ và dạy người không phải là hai nhiệm vụ tách rời mà phải được thực hiện đồng bộ, xuyên suốt quá trình giáo dục, hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện con người.

Trong quá trình hình thành nhân cách học sinh, người thầy giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Tấm gương về đạo đức, tác phong, tinh thần trách nhiệm và sự công bằng của giáo viên có sức ảnh hưởng sâu sắc, lâu dài đến nhận thức và hành vi của học trò. Bởi vậy, xây dựng đội ngũ nhà giáo không chỉ dừng lại ở việc nâng cao trình độ chuyên môn mà còn phải chú trọng bồi dưỡng phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp và văn hóa ứng xử. Người thầy cần được tôn trọng, bảo vệ, tạo điều kiện thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ; đồng thời phải chịu trách nhiệm đối với những hành vi vi phạm chuẩn mực nghề nghiệp. Sự nghiêm minh, công bằng trong thực thi trách nhiệm và xử lý vi phạm chính là yếu tố quan trọng để giữ gìn uy tín, vị thế của nhà giáo và nhà trường.

Kỷ cương học đường là một bộ phận không thể thiếu trong quá trình giáo dục nhân cách. Học sinh cần được trang bị nhận thức đầy đủ về quyền và nghĩa vụ, thái độ tôn trọng thầy cô, bạn bè, tinh thần trách nhiệm đối với tập thể và ý thức chấp hành các quy định chung. Nhà trường khó có thể trở thành môi trường giáo dục lành mạnh nếu những hành vi bạo lực, xúc phạm, gian lận hoặc ứng xử lệch chuẩn bị xem nhẹ, thiếu biện pháp chấn chỉnh kịp thời. Tuy nhiên, giữ gìn kỷ cương không đồng nghĩa với áp đặt cứng nhắc hay chỉ chú trọng xử phạt. Kỷ luật phải gắn với giáo dục, giải thích, hướng dẫn và bảo đảm sự công bằng, phù hợp với đặc điểm tâm lý, lứa tuổi học sinh. Mục tiêu cốt lõi không chỉ là yêu cầu học sinh tuân thủ quy định mà còn giúp các em nhận thức đúng, hình thành ý thức tự giác và khả năng điều chỉnh hành vi, thay vì chấp hành chỉ vì lo sợ bị xử phạt.

Trong tiến trình đổi mới giáo dục, cần bảo đảm sự cân đối, hài hòa giữa trang bị tri thức, phát triển năng lực và bồi dưỡng phẩm chất. Từ chương trình học, phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá đến các hoạt động giáo dục ngoài giờ đều phải hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện học sinh. Trong đó, giáo dục lịch sử, văn hóa dân tộc, đạo đức, pháp luật và ý thức trách nhiệm công dân cần được coi trọng, gắn với thực tiễn đời sống. Nhà trường đồng thời phải tạo điều kiện để học sinh rèn luyện kỹ năng hợp tác, giải quyết mâu thuẫn, tôn trọng sự khác biệt trên cơ sở tuân thủ những chuẩn mực chung. Một môi trường học đường thực sự có chất lượng không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức, phát triển trí tuệ mà còn phải nuôi dưỡng những giá trị đạo đức, rèn luyện nhân cách, hình thành ý thức kỷ luật và trách nhiệm đối với cộng đồng, xã hội.

Xã hội – môi trường hình thành và tác động đến nhân cách thế hệ trẻ
Nhân cách của thế hệ trẻ không chỉ được hình thành trong gia đình, nhà trường mà còn chịu ảnh hưởng thường xuyên, sâu rộng từ môi trường xã hội. Những chuẩn mực đạo đức thể hiện trong đời sống cộng đồng, cách ứng xử của cán bộ, công chức, người có ảnh hưởng cùng các hoạt động văn hóa đều góp phần định hướng nhận thức và hành vi của thanh thiếu niên. Một xã hội đề cao lao động chân chính, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm và lòng nhân ái sẽ tạo môi trường thuận lợi cho việc giáo dục, bồi dưỡng nhân cách. Ngược lại, những biểu hiện thực dụng, coi nhẹ đạo đức, đề cao lợi ích cá nhân bằng mọi giá có thể tác động tiêu cực đến nhận thức, lối sống và làm suy giảm hiệu quả giáo dục thế hệ trẻ.

Trong thời đại số, không gian mạng đã trở thành môi trường có sức ảnh hưởng ngày càng lớn đối với quá trình phát triển nhân cách của thanh thiếu niên. Internet mở ra nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, giao lưu văn hóa, mở rộng hiểu biết và phát huy năng lực sáng tạo. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích thiết thực, môi trường này cũng tiềm ẩn nguy cơ từ nội dung độc hại, thông tin sai lệch, những biểu hiện lệch chuẩn trong lối sống và các tác động tiêu cực đến tâm lý, hành vi. Vì vậy, giáo dục nhân cách phải gắn với việc trang bị năng lực sử dụng công nghệ có trách nhiệm, kỹ năng tiếp nhận, kiểm chứng thông tin, ý thức tự bảo vệ và thái độ tôn trọng người khác. Thay vì chỉ áp dụng các biện pháp cấm đoán, cần chú trọng bồi dưỡng khả năng tự chủ, tư duy phản biện và ý thức trách nhiệm để người trẻ biết lựa chọn, điều chỉnh hành vi phù hợp trong môi trường số.

Các tổ chức chính trị – xã hội, đoàn thể, cơ quan văn hóa và cộng đồng dân cư có trách nhiệm cùng tham gia giáo dục, bồi dưỡng nhân cách thế hệ trẻ. Thông qua hoạt động tình nguyện, lao động vì cộng đồng, sinh hoạt văn hóa, thể thao và tìm hiểu lịch sử địa phương, thanh thiếu niên có điều kiện rèn luyện tinh thần đoàn kết, ý thức công dân, lòng yêu nước và trách nhiệm đối với xã hội. Những hoạt động này cần được tổ chức thiết thực, phù hợp với nhu cầu, đặc điểm lứa tuổi, tránh hình thức, chạy theo phong trào hoặc đặt nặng báo cáo thành tích. Giáo dục xã hội chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi những giá trị đạo đức được thể hiện sinh động trong đời sống, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp nhận, trải nghiệm và từng bước chuyển hóa thành nhận thức, hành vi tự giác.

Cùng với đó, xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, có kỷ cương và đề cao trách nhiệm là yêu cầu quan trọng đối với giáo dục nhân cách. Những hành vi vi phạm pháp luật, xâm hại trẻ em, bạo lực, tham nhũng hoặc thiếu trách nhiệm trong thực thi công vụ phải được phát hiện, xử lý nghiêm minh theo quy định. Việc thượng tôn pháp luật không chỉ góp phần bảo đảm trật tự, công bằng xã hội mà còn có ý nghĩa giáo dục sâu sắc, giúp thế hệ trẻ nhận thức rõ mối quan hệ giữa quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm đối với hành vi của mình. Đồng thời, cần quan tâm phát hiện, tôn vinh và lan tỏa những tấm gương tiêu biểu trong lao động, học tập, cống hiến, những con người sống trung thực, nhân ái, có nghĩa tình và trách nhiệm với cộng đồng. Giáo dục nhân cách chỉ thực sự có sức thuyết phục khi các chuẩn mực đạo đức không dừng lại ở lời kêu gọi mà được khẳng định bằng hành động, bằng sự nghiêm minh của pháp luật và những giá trị tốt đẹp hiện hữu trong đời sống xã hội.

Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội – những bất cập cần khắc phục
Gia đình, nhà trường và xã hội có vị trí, vai trò riêng nhưng không thể hoạt động biệt lập trong quá trình giáo dục nhân cách. Nếu gia đình đề cao một chuẩn mực, nhà trường thực hiện theo cách khác, trong khi môi trường xã hội lại cổ súy những giá trị trái ngược, trẻ em sẽ khó hình thành nhận thức và định hướng hành vi thống nhất. Vì vậy, sự phối hợp giữa ba môi trường giáo dục phải dựa trên mục tiêu chung, phân định rõ trách nhiệm và lựa chọn phương pháp phù hợp với từng lứa tuổi, giai đoạn phát triển. Điều cốt lõi không nằm ở số lượng hoạt động phối hợp hay những cam kết mang tính hình thức, mà ở sự thống nhất trong nhận thức, định hướng giáo dục và hành động thực tiễn, tạo nên tác động đồng bộ, nhất quán đối với quá trình hình thành nhân cách thế hệ trẻ.

Một trong những hạn chế đáng quan tâm hiện nay là tình trạng đùn đẩy trách nhiệm khi phát sinh các vấn đề liên quan đến hành vi, đạo đức của học sinh. Có trường hợp gia đình cho rằng nhà trường phải chịu trách nhiệm toàn bộ; ngược lại, nhà trường xem giáo dục gia đình là yếu tố quyết định, trong khi các tổ chức xã hội chưa phát huy đầy đủ vai trò, trách nhiệm của mình. Cách nhìn nhận phiến diện, thiếu sự chia sẻ này không chỉ gây khó khăn trong việc xác định nguyên nhân, tìm kiếm giải pháp mà còn làm suy giảm hiệu quả phối hợp giữa các chủ thể giáo dục. Do đó, mỗi bên cần nhận thức đầy đủ trách nhiệm của mình, đồng thời tôn trọng, hỗ trợ và chủ động phối hợp với các bên liên quan, tránh tư tưởng khoán trắng, đùn đẩy hoặc né tránh trách nhiệm khi nảy sinh vấn đề.

Đặc biệt, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường cần đi vào thực chất, khắc phục những biểu hiện hình thức trong tổ chức và thực hiện. Các cuộc họp phụ huynh không nên chỉ tập trung vào điểm số, các khoản đóng góp hay thành tích học tập, mà phải trở thành diễn đàn trao đổi về sự phát triển nhân cách, tâm lý, hành vi và những khó khăn học sinh gặp phải trong quá trình trưởng thành. Giáo viên cần cung cấp thông tin kịp thời, khách quan, có trách nhiệm; phụ huynh phải chủ động lắng nghe, chia sẻ và hợp tác trong việc tìm kiếm phương pháp giáo dục phù hợp. Khi học sinh có biểu hiện bất thường hoặc gặp khó khăn, việc trao đổi cần hướng đến xác định nguyên nhân, thống nhất biện pháp hỗ trợ, tránh quy kết trách nhiệm, gây áp lực hoặc làm tổn thương các em. Sự tin cậy, tôn trọng và đồng hành giữa gia đình với nhà trường chính là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ, phù hợp giữa gia đình, nhà trường, chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể. Trong đó, trách nhiệm của từng chủ thể phải được xác định cụ thể, gắn với phương thức trao đổi thông tin, tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả. Quá trình phối hợp phải tuân thủ pháp luật, tôn trọng và bảo vệ quyền trẻ em, đồng thời bảo đảm tính nhân văn trong phương pháp giáo dục. Không thể đồng nhất giáo dục với giám sát cực đoan, kiểm soát cứng nhắc hoặc áp đặt một khuôn mẫu chung cho mọi học sinh. Mỗi em có đặc điểm tâm lý, điều kiện gia đình và hoàn cảnh phát triển khác nhau, đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp nhưng vẫn bảo đảm những nguyên tắc, chuẩn mực cần thiết. Sự phối hợp hiệu quả giữa gia đình, nhà trường và xã hội phải được xây dựng trên nền tảng thống nhất về mục tiêu, rõ ràng về trách nhiệm, đồng bộ trong hành động và hài hòa giữa kỷ cương, giáo dục với lòng nhân ái.

Xác lập trách nhiệm chung – giáo dục nhân cách là nhiệm vụ của toàn xã hội
Giáo dục nhân cách thế hệ trẻ là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Trong đó, gia đình đặt nền móng đầu tiên, nhà trường đảm nhiệm vai trò giáo dục có tổ chức, hệ thống, còn xã hội tạo môi trường thực tiễn để những giá trị đạo đức được củng cố, thể hiện và kiểm nghiệm. Ba chủ thể có vị trí, chức năng riêng, không thể thay thế nhưng phải gắn bó, bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau. Xác lập trách nhiệm chung không có nghĩa là làm mờ vai trò của từng bên, mà phải phân định rõ trách nhiệm, phát huy thế mạnh của mỗi chủ thể trong một mục tiêu thống nhất: xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, bản lĩnh, ý thức trách nhiệm và tinh thần phụng sự Tổ quốc.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục luôn gắn liền với nhiệm vụ đào tạo con người vừa có đức, vừa có tài, đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước. Người coi giáo dục là sự nghiệp lâu dài, có quan hệ mật thiết với tương lai dân tộc và đòi hỏi trách nhiệm của nhiều lực lượng trong xã hội. Vận dụng tư tưởng đó vào điều kiện hiện nay cần đặt giáo dục đạo đức trong mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất với việc trang bị tri thức, phát triển năng lực và bồi dưỡng lý tưởng sống. Đặc biệt, phải chú trọng vun đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức trách nhiệm công dân và thái độ nghiêm túc trong lao động, học tập. Đây là những phẩm chất cốt lõi, góp phần hình thành bản lĩnh, nhân cách và ý thức cống hiến, giúp thế hệ trẻ đủ năng lực, trách nhiệm tiếp nối sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách giáo dục, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo, phát huy trách nhiệm của gia đình và xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, có kỷ cương. Các hoạt động giáo dục phải được tổ chức thiết thực, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và yêu cầu thực tiễn, khắc phục biểu hiện hình thức, chạy theo thành tích. Cùng với việc đánh giá kết quả học tập, cần coi trọng sự tiến bộ về phẩm chất đạo đức, thái độ ứng xử, hành vi và khả năng tự chịu trách nhiệm của học sinh. Đồng thời, phải bảo đảm các điều kiện để mọi trẻ em có cơ hội học tập, phát triển bình đẳng, được bảo vệ trước nguy cơ xâm hại và được trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để nhận diện, ứng phó với những tác động tiêu cực trong đời sống hiện đại.

Trách nhiệm giáo dục nhân cách không thể chỉ đặt lên vai một cá nhân, gia đình hay thiết chế giáo dục riêng lẻ, mà phải trở thành nhận thức và hành động chung của toàn xã hội. Mỗi gia đình phải thực sự là nơi nuôi dưỡng tình yêu thương, đạo đức và ý thức trách nhiệm; mỗi nhà trường phải là môi trường dạy chữ, dạy người nghiêm túc, có kỷ cương; mỗi cộng đồng phải góp phần gìn giữ, lan tỏa những chuẩn mực ứng xử và giá trị sống tốt đẹp. Khi gia đình, nhà trường và xã hội thống nhất về mục tiêu, rõ ràng về trách nhiệm và đồng bộ trong hành động, giáo dục nhân cách mới tạo được sức mạnh tổng hợp, có tác động sâu rộng, bền vững. Đó chính là nền tảng để xây dựng thế hệ trẻ Việt Nam phát triển toàn diện, có tri thức, đạo đức, bản lĩnh, bản sắc văn hóa và khát vọng cống hiến, đủ sức gánh vác trách nhiệm đối với tương lai đất nước.

Từ việc xác định vai trò, trách nhiệm và yêu cầu phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội trong giáo dục nhân cách thế hệ trẻ, Chuyên đề 7 sẽ tiếp tục làm rõ một nền tảng quan trọng của giáo dục Việt Nam: giáo dục đạo đức, lịch sử và văn hóa dân tộc. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị truyền thống tốt đẹp không chỉ được gìn giữ, trao truyền mà còn được tiếp nhận, phát huy một cách sinh động, trở thành nguồn lực tinh thần, nền tảng nhân cách và bản lĩnh văn hóa của thế hệ trẻ trong quá trình phát triển đất nước. Đây là nội dung cần được nhận diện, phân tích trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối giáo dục của Đảng và thực tiễn xây dựng con người Việt Nam hiện nay.

Thế Nguyễn – Minh Văn

Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
2. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Hiến pháp năm 2013.
3. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 ngày 14/6/2019.
4. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Trẻ em số 102/2016/QH13 ngày 05/4/2016.
5. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
6. Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1299/QĐ-TTg ngày 03/10/2018 phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025”.